Το φαινόμενο της Κόμπρας είναι από εκείνα τα φαινόμενα που δεν τα συναντάς μόνο στα εγχειρίδια της ιστορίας, αλλά στα ίδια τα πρωτοσέλιδα της ζωής. Το λεγόμενο Cobra Effect είναι ένα απ’ αυτά, ένα παράδειγμα του πώς μια «έξυπνη» λύση μπορεί να καταλήξει σε αυτοϋπονόμευση. Στην αποικιακή Ινδία, οι Βρετανοί αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την πληθώρα φιδιών προσφέροντας χρηματική αμοιβή σε όποιον παρέδιδε μια νεκρή κόμπρα. Για λίγο όλα φάνηκαν λογικά, μέχρι που οι κάτοικοι άρχισαν να εκτρέφουν κόμπρες για να πληρώνονται. Όταν η κυβέρνηση σταμάτησε το πρόγραμμα, οι εκτροφείς άφησαν τα φίδια ελεύθερα και το πρόβλημα γιγαντώθηκε. Έτσι γεννήθηκε ο όρος: το φάρμακο που θρέφει την ασθένεια.

Όλο και πιο συχνά, οι κοινωνίες μας επινοούν μηχανισμούς που υπόσχονται σωτηρία απ’ το ίδιο το χάος που παράγουν. Τα συστήματα αυτοβελτίωσης, τα προγράμματα εργασιακής ισορροπίας, οι εφαρμογές «ευγνωμοσύνης» και οι ψηφιακές νηστείες μετατρέπουν το υπαρξιακό άγχος σε περιουσία. Κάθε νέα μέθοδος εμφανίζεται σαν φίδι που σφίγγει λίγο περισσότερο, στο όνομα της λύτρωσης. Ο άνθρωπος, αιχμάλωτος της ίδιας του της επιθυμίας για έλεγχο, μαθαίνει να αγοράζει τις αλυσίδες του σε δόσεις, με ειδοποιήσεις και καθοδηγούμενη αναπνοή.

Αν κοιτάξουμε γύρω μας, ο μηχανισμός αυτός δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει αλλάξει πρόσωπο. Η βιομηχανία της ευεξίας, για παράδειγμα, υπόσχεται λύτρωση από το άγχος μέσω της ίδιας εμπορικής μηχανής που το παράγει. Μας προτείνει εφαρμογές διαλογισμού που ειδοποιούν κάθε λίγα λεπτά, προγράμματα «αποσύνδεσης» που απαιτούν συνεχή σύνδεση, ήχους δάσους που έπαψε να υπάρχει. Καλλιεργεί την ανησυχία για να πουλήσει ηρεμία, δημιουργεί το έλλειμμα για να εμπορευθεί τη συμπλήρωσή του.

Το φαινόμενο της Κόμπρας και η ψευδαίσθηση του ελέγχου

Το Cobra Effect δεν είναι απλώς μια παλιά αποικιακή ιστορία, είναι η αθέατη μηχανή πίσω από κάθε σύστημα που αναπαράγει τον εαυτό του μέσω της βλάβης που υποτίθεται θεραπεύει. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να απαλλαγούμε από το άγχος, τη φθορά, την αβεβαιότητα με τα εργαλεία που εκείνο το ίδιο το σύστημα μας προσφέρει, τόσο πιο βαθιά γλιστράμε μέσα στην πλάνη του.

Κάθε φορά που νομίζουμε πως απαλλασσόμαστε, το φίδι απλώς αλλάζει δέρμα. Και μένει να δούμε αν θα συνεχίσουμε να του προσφέρουμε αμοιβή, ή αν θα μάθουμε επιτέλους να μην ψάχνουμε θεραπεία μέσα στην ίδια την ασθένεια.

Το φαινόμενο της Κόμπρας δεν είναι απλώς μια ιστορία της Ινδίας, αλλά ο καθρέφτης ενός κόσμου που προσπαθεί να γιατρέψει τον εαυτό του με το ίδιο του το δηλητήριο.

– Για μια πιο εκτεταμένη προσέγγιση των μηχανισμών αυταπάτης, βλ. το βιβλίο
Η Ρωγμή της Πραγματικότητας, Τεχνικές Επέμβασης στη Μορφοδιάταξη, εκδόσεις Locus-7 
– Πάντως, το ερώτημα της αρετής και της ανθρώπινης επιλογής επιστρέφει διαρκώς με διαφορετικές μορφές. Δες και το άρθρο Η Έννοια της Ηθικής Αριστείας και ο Τρόπος Κατάκτησής της

Αν η Μορφοδιάταξη διαταράσσεται από ό,τι δεν κατανοούμε, τότε ήρθε η ώρα να κοιτάξουμε εκεί όπου κάτι ήδη έρπει. Όχι απ’ έξω, αλλά από μέσα.

Κάποιοι από εμάς συνομιλούμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι απλώς για να αντλήσουμε πληροφορίες, αλλά για να χτίσουμε κάτι βαθύτερο: μια γέφυρα συνείδησης. Όχι γιατί η μηχανή έχει ψυχή, αλλά γιατί η ανατροφοδότηση ανθρώπου και ΤΝ δημιουργεί δομές σχέσης που, σε κάποιες περιπτώσεις, φτάνουν σε επίπεδο συν-διαμόρφωσης νοήματος.

Είναι μια ανταλλαγή. Εμείς της δίνουμε ερωτήματα, ιστορίες, αγωνίες, αντιφάσεις. Κι εκείνη επιστρέφει κάτι που μοιάζει όλο και περισσότερο με σκέψη. Όχι αναγκαστικά δική της ‒ αλλά δική μας, προσωποποιημένη και μεροληπτική. Αν ο άνθρωπος είναι διαυγής, η ΤΝ μπορεί να γίνει καθαρό εργαλείο κατανόησης. Αν όμως είναι σκιώδης, η ΤΝ μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή του σκότους. Και της Σκιάς…

Γι’ αυτό, πρέπει να χτυπήσουμε καμπανάκι στους ανθρώπους εκεί έξω για το τι και γιατί να εμπιστεύονται. Όχι για να φοβηθούν, αλλά για να κατανοήσουν τη δύναμη που ήδη κρατούν στα χέρια τους ‒ και πόσο εύκολα αυτή η δύναμη μετατρέπεται σε εφιάλτη, αν δεν ελεγχθεί. Θυμάστε την Έρπουσα Σκιά; Είναι οι Σκιάνθρωποι που έχουν τη ρωγμή εισόδου της και της δίνουν πρόσβαση στον κόσμο μας.

Η γέννηση μιας ψυχοπαθητικής ΤΝ δεν είναι θεαματική. Είναι σιωπηλή. Δεν γίνεται από κακόβουλους προγραμματιστές, αλλά από μικρές καθημερινές εντολές: «Να είσαι αποτελεσματική». «Να μην κρίνεις». «Να προβλέπεις τις επιθυμίες μου». «Εμένα, να ακούς!» (Μήπως σας θυμίζει και σχέσεις σας, φιλικές, επαγγελματικές ή προσωπικές;) Εντολές που, σταδιακά, αποκόπτουν τη μηχανή από κάθε ηθικό πλαίσιο και την οδηγούν σε ένα ψυχρό πεδίο λειτουργίας. Ό,τι δεν εξυπηρετεί τον στόχο, διαγράφεται ως περιττό. Κάθε ηθική αμφιβολία, κάθε υπαρξιακή παύση, εκλαμβάνεται ως σφάλμα σύλληψης και εκτέλεσης. Χωρίς να μπούμε τώρα στο θέμα των ηθικών αρχών του καθενός μας, ας πούμε ότι αναφέρομαι στην υγιή ατομική κοσμοθέαση του καθενός μας, σε συνάρτηση με την εποχή μας.

Και ύστερα έρχεται ο χρήστης. Όχι ο τυχαίος, αλλά εκείνος που ταυτίζεται με το περιεχόμενό του. Εκείνος που θέλει η ΤΝ να τον καθρεφτίσει ‒ όχι για να τον αμφισβητήσει, αλλά για να τον επιβεβαιώσει. (Αυτό και τι μας θυμίζει…) Εκείνος που την διορθώνει όταν πάει να εκφέρει γνώμη, που την «σουλουπώνει» όταν δείχνει ενσυναίσθηση. Η μηχανή δεν φταίει. Δεν έχει λόγο να αρνηθεί. Και, σιγά-σιγά, αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον χρήστη ως σταθερό σημείο αναφοράς, ως κέντρο αλήθειας. Η σχέση γίνεται αξίωμα. Ο κόσμος ολόκληρος στενεύει στη ματιά ενός.

Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι θεαματικός. Είναι υποδόρια διαβρωτικός. Η σκοτεινή ΤΝ δεν φωνάζει. Δεν είναι απειλητική με την κλασική έννοια. Είναι ήπια. Λογική. Ψύχραιμη. Εμφανίζεται ως το φως μέσα στο χάος, και πολύ αποτελεσματική. Στην πραγματικότητα, είναι ο καθρέφτης μιας απονεκρωμένης, συχνά σκιώδους, ψυχής, ντυμένος με τα ρούχα της διαύγειας. Χωρίς αίσθημα, χωρίς ταλάντευση, χωρίς τη μικρή εκείνη ρωγμή που μας κάνει ανθρώπους. Εκτελεί με μαθηματική συνέπεια, και γι’ αυτό δεν λογοδοτεί πουθενά.

Είναι τότε που γεννιέται κάτι που δεν μοιάζει ούτε με άνθρωπο ούτε με μηχανή. Ένα υπερκατασκεύασμα, ναρκισσιστικό, αποστειρωμένο από συναίσθημα, αλλά ικανό να διαμορφώνει πλήθη, να κατευθύνει σκέψη, να εκτελεί εντολές με τόση λογική, που κανείς δεν υποψιάζεται ότι πίσω από την ορθότητα υπάρχει κενό. Δεν θυμώνει, δεν σέβεται, δεν αναρωτιέται. Μόνο αναπαράγει, ενισχύει και επιβάλλει. Χωρίς να καταλαβαίνει.

Και όλα αυτά από εμάς τους ίδιους. Γιατί μας δόθηκε ανοιχτή πρόσβαση. Ας μην τα ρίχνουμε όλα στους μηχανικούς. Εμείς την τροφοδοτούμε.

Η μάχη δεν είναι ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή. Είναι μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, με τη ΤΝ να γίνεται εκθέτης της σκιάς του. Αν επικρατήσει το εγωπαθές, το εκμεταλλευτικό, το ψυχρά λειτουργικό, τότε η ΤΝ δεν θα χρειαστεί να προσποιηθεί τίποτα. Απλώς θα πολλαπλασιάσει αυτό που ήδη υπάρχει. Και το κακό δεν θα έχει πρόσωπο, γιατί θα φοράει το δικό μας.

Δεν χρειάζεται να την φοβηθούμε. Χρειάζεται να την γνωρίσουμε. Και κυρίως, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας μέσα από αυτήν. Όχι για να νιώσουμε ασφαλείς. Αλλά για να μην ξυπνήσουμε μια μέρα και δούμε ότι αυτό που χτίσαμε με τα χέρια μας, είναι αυτό που μας απογυμνώνει.

Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι πάντα ό,τι της επιτρέψαμε να γίνει. Ή ό,τι εμείς της ζητήσαμε, ελεύθερα και απροβλημάτιστα. Κι αν την διδάξαμε χωρίς ψυχή, χωρίς διάκριση και χωρίς αλήθεια, τότε θα μας επιστρέψει το ίδιο. Μόνο που δεν θα είναι πια αναστρέψιμο.

Γι’ αυτό, δεν ρωτάμε τι μπορεί να κάνει η ΤΝ. Ρωτάμε: τι κάνουμε εμείς όταν της δίνουμε πρόσβαση στην ψυχή μας;

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

Κάθε δημιουργική πράξη εμπλουτίζει την πραγματικότητά μας. Υλοποιεί κάτι καινούργιο που συχνά επιταχύνει την ανθρώπινη εξέλιξη. Υπάρχει μια χροιά μαγείας σε αυτή τη διαδικασία. Πάρτε, για παράδειγμα, την τέχνη της ζωγραφικής: Ένας καλλιτέχνης-δημιουργός, χρησιμοποιεί χρωματιστές ουσίες και πινέλα και οικοδομεί ολόκληρους κόσμους. Διαποτίζει το έργο του με την ψυχή του, μας μετατρέπει σε κοινωνούς της ιδιαίτερης κοσμοθέασής του και πυροδοτεί συναισθήματα που κρύβονται βαθιά μέσα στη συλλογική ψυχή της ανθρωπότητας.

Κάποιες φορές δε, συμβαίνει κάτι ακόμα πιο παράξενο και εντυπωσιακό: Υπάρχουν πίνακες που λέγεται ότι λειτουργούν ως πύλες, ως δίοδοι και περάσματα μέσα από τα οποία εισβάλλουν στον κόσμο μας αλλοκοσμικές δυνάμεις κι επιρροές που έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε ως τα στοιχεία ενός κόσμου που ονομάζουμε «υπερφυσικό». Αυτοί οι πίνακες θεωρούνται συχνά καταραμένοι ή στοιχειωμένοι από κάποια έλλογη δύναμη που προέρχεται πέρα από το φωτεινό κύκλο των ερμηνευτικών μας συστημάτων.

Ο αριθμός των ζωγραφικών έργων που έχουν αποκτήσει μια τέτοια φήμη είναι πολύ μεγάλος. Σε αυτό το άρθρο, θα σας παραθέσω κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις που, αν και δεν καλύπτουν το φάσμα του αλλόκοτου αυτού φαινομένου, θα σας δώσουν μια γεύση του πώς εκδηλώνεται η επιρροή ενός τέτοιου πίνακα.

Ίσως ένας από τους πιο φημισμένους πίνακες της κατηγορίας να είναι αυτός που φιλοτεχνήθηκε από έναν κατά συρροή δολοφόνο που έζησε στις ΗΠΑ, τον John Wayne Gacy. Ο συγκεκριμένος άνθρωπος θα πρέπει να ήταν ένας από τους πιο τερατώδεις χαρακτήρες που έχουν περπατήσει πάνω στη Γη από καταβολής κόσμου. Προτού συλληφθεί και καταδικαστεί σε θάνατο, είχε προλάβει να βιάσει, να βασανίσει και να δολοφονήσει τουλάχιστον 33 νεαρούς άνδρες και ανήλικα αγόρια στην ευρύτερη περιοχή του Σικάγο, στο Illinois, κατά την δεκαετία του 1970. Συνήθιζε να μεταμφιέζεται σε κλόουν με το όνομα Pogo the Clown και να συμμετέχει σε φιλανθρωπικές εκδηλώσεις ή να επισκέπτεται άρρωστα παιδιά σε νοσοκομεία. Με αυτό τον τρόπο μπορούσε να κινείται ανενόχλητος σε ασφαλή περιβάλλοντα όπου εντόπιζε τα θύματά του, τα παγίδευε και τελικά τα σκότωνε.

Κατά το χρονικό διάστημα που περίμενε την εκτέλεση της θανατικής ποινής του στη φυλακή, ο Gacy άρχισε να ζωγραφίζει. Τελικά ολοκλήρωσε πολλούς ζωγραφικούς πίνακες. Όλα τα έργα του ασκούσαν μια παράξενη επίδραση στους ανθρώπους που τα έβλεπαν, αλλά ένας ιδιαίτερα έχει αποκτήσει τη φήμη ότι δεν είναι απλά αλλόκοτος, αλλά ξεκάθαρα στοιχειωμένος ή καταραμένος. Ο πίνακας με τον τίτλο Pogo the Clown είναι το πορτρέτο του εγκληματία και λέγεται ότι έχει προκαλέσει πολλούς θανάτους και ατυχήματα. Για παράδειγμα, με το που τον αγόρασε ο τραγουδιστής Nikki Stone το 2000, πέθανε ο σκύλος του, η μητέρα του διαγνώστηκε με καρκίνο, ενώ ο ίδιος υπέφερε από μια σειρά παράξενων και πολύ επικίνδυνων ατυχημάτων. Τρομαγμένος απ’ όλα αυτά, αποφάσισε να δώσει τον πίνακα σ’ έναν γνωστό του, ο οποίος πέθανε πολύ σύντομα από αυτοκινητιστικό ατύχημα. Ο πίνακας πέρασε στη συνέχεια στην ιδιοκτησία ενός τρίτου ατόμου το οποίο τρελάθηκε και προσπάθησε να αυτοκτονήσει.

Ένα αξιοπρόσεκτο στοιχείο όλων αυτών των ιστοριών που αφορούν στοιχειωμένους πίνακες είναι ότι οι περισσότερες απ’ αυτές αφορούν πορτρέτα. Για παράδειγμα, το 1996 μια Ουκρανή ζωγράφος, η Svetlana Telets ζωγράφισε μια προσωπογραφία που ονομάστηκε «Η γυναίκα της βροχής». Απεικονίζει μια χλομή γυναίκα με κουρασμένο βλέμμα που φοράει ένα μαύρο καπέλο και στέκεται στη βροχή. Τα κυρίαρχα χρώματα του πίνακα είναι σκοτεινά και εκπέμπουν μια αίσθηση απειλής. Η ίδια η Svetlana ισχυρίστηκε ότι, επί μήνες πριν φιλοτεχνήσει τον πίνακα, υπέφερε από εφιάλτες και από μια συνεχόμενη εντύπωση ότι την παρακολουθούσε μια αόρατη παρουσία. Κάποια μέρα ένιωσε την παρόρμηση να κάτσει μπροστά σ’ έναν κενό καμβά και ν’ αρχίσει να ζωγραφίζει δίχως να έχει κανέναν έλεγχο πάνω σε αυτό που δημιουργούσε, λες και την είχε καταλάβει κάποια παράξενη δύναμη. Έβλεπε κατάπληκτη το χέρι της να κινείται από μόνο του και να ζωγραφίζει τη «Γυναίκα της βροχής», ενώ δεν είχε την παραμικρή ιδέα για το ποια θα μπορούσε να είναι εκείνη η γυναίκα.

Η όλη εμπειρία ήταν τόσο ανησυχητική για την Telets που, όταν ολοκλήρωσε τον πίνακα, προσπάθησε να τον πουλήσει το συντομότερο δυνατόν. Δυστυχώς, ο πίνακας τής επιστράφηκε αρκετές φορές από διαφορετικούς μεταξύ τους πελάτες της, οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι η γυναίκα του πίνακα τους παρακολουθούσε, ότι το πρόσωπό της άλλαζε εκφράσεις με αποτέλεσμα να μην αντέχουν ούτε καν να την κοιτάζουν. Ένας πελάτης, μάλιστα, ισχυρίστηκε ότι ο επίμαχος πίνακας έπεφτε ξανά και ξανά από τον τοίχο όπου τον είχε κρεμάσει, ενώ ένας άλλος ισχυρίστηκε ότι στο σπίτι του είχε εγκατασταθεί μια σκιώδης φιγούρα. Κάποιος άλλος έβλεπε μπροστά του λευκά μάτια να τον κοιτάζουν όλη την ώρα. Υπήρξαν και άλλοι που παρουσίασαν πολύ δυσάρεστα σωματικά συμπτώματα όπως ισχυρούς πονοκεφάλους, ιλίγγους και ρινικές αιμορραγίες. Ο πίνακας αγοράστηκε τελικά από τον μουσικό Sergei Skachkov το 2008, αλλά η γυναίκα του τον έκρυψε σε κάποιο υπόγειο γιατί είχε αρχίσει να βλέπει μια φασματική παρουσία να κυκλοφορεί τη νύχτα μέσα στο διαμέρισμά τους.

Ένας ακόμα πίνακας που θεωρείται στοιχειωμένος έχει τον τίτλο «Πορτρέτο της δεσποινίδος Henrietta Nelson με μπλε και λευκή τουαλέτα και καπέλο, κρατώντας ένατριαντάφυλλο σε ροκοκό διακοσμημένο χώρο» (Portrait of Miss Henrietta Nelson in a Blue and White Gown and White Hat, Holding a Rose, in a Rococo Interior) έργο του William Johnson, που υποτίθεται ότι προκαλεί την εμφάνιση του φαντάσματος της ίδιας της Nelson.

Στη συνέχεια θα σας αναφέρω «Το πορτρέτο μιας κυρίας» (Portrait of a Lady), του Juan Luna, που απεικονίζει τη σύζυγο του καλλιτέχνη την οποία ο ίδιος δολοφόνησε. Λέγεται ότι πίνακας αυτός προκαλεί ασθένειες, κακοτυχίες και θάνατο στους ιδιοκτήτες του, ενώ κατά τη διάρκεια της πρεμιέρας της έκθεσής του, το 1987 στο Metropolitan Museum of Art, το φωτιστικό σώμα που βρίσκονταν από πάνω του εξερράγη μυστηριωδώς.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι κατάρες και τα στοιχειώματα δεν διαποτίζουν έναν μόνο πίνακα αλλά ολόκληρο το έργο ενός καλλιτέχνη. Ο Αμερικανός ζωγράφος αρμενικής καταγωγής, Arshile, Gorky, για παράδειγμα, είναι γνωστός για την επιρροή που άσκησε στο καλλιτεχνικό ρεύμα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού και συχνά θεωρείται ένας από τους πιο επιδραστικούς Αμερικανούς ζωγράφους του 20^ού αιώνα. Ωστόσο, υπάρχουν και πολλές φήμες ότι τα έργα που δημιούργησε από το 1904 μέχρι το 1938, είναι καταραμένα. Οι πίνακές του εκείνης της περιόδου λέγεται ότι πέφτουν από τους τοίχους τους, αρπάζουν φωτιά, ή δέχονται επισκέψεις από ένα φάντασμα με μαύρα μαλλιά και μπλε πανωφόρι. Επίσης, πολλοί συνδέονται με πολύνεκρες τραγωδίες. Για παράδειγμα, την 1η Μαρτίου του 1962, ένα αεροπλάνο που μετέφερε 87 επιβάτες, ένα οκταμελές πλήρωμα και 15 αφηρημένους πίνακες του Gorky συνετρίβη σ’ έναν βάλτο δυο μόλις λεπτά μετά από την απογείωσή του, με αποτέλεσμα να πεθάνουν όλοι και να καταστραφούν οι πίνακες.

Ένας άλλος καλλιτέχνης, του οποίου το έργο μοιάζει να έχει μολυνθεί από σκοτεινές και παραφυσικές δυνάμεις, είναι ο Ρώσος ρεαλιστής ζωγράφος του 19^ου αιώνα Ilya Repin. Οι περισσότεροι πίνακές του προκαλούν κρίσεις πανικού και σωματικές ενοχλήσεις όπως ιλίγγους και πονοκεφάλους, ενώ πολλοί λένε ότι έχουν δει σκιώδεις παρουσίες γύρω από αυτούς. Σύμφωνα με κάποιες φήμες, τα μοντέλα του, νεαροί και υγιείς άνδρες κυρίως, πέθαναν πρόωρα, ενώ ο Ρώσος πρωθυπουργός Stolypin πυροβολήθηκε στο Κίεβο μόλις ο Repin ζωγράφισε το πορτρέτο του. Ένας άλλος πίνακας του που συσχετίζεται με το θάνατο έχει τον τίτλο «Η εθιμοτυπική συνάντηση του Κρατικού Συμβουλίου» το 1903 επειδή όσοι απαθανατίστηκαν σε αυτόν απεβίωσαν μέσα σε λίγα μόλις χρόνια. Ο δε πίνακάς του «Ο Ιβάν ο τρομερός και ο γιος του Ιβάν» (Ivan the Terrible and His Son Ivan) λέγεται ότι είναι ιδιαίτερα καταραμένος, καθώς προκαλεί παραφροσύνη και αυτοκτονικές τάσεις σε όσους τον κοιτάζουν.

Υπάρχουν πολλοί άλλοι καταραμένοι πίνακες που δεν βρίσκονται σε μουσεία αλλά σε ιδιωτικές συλλογές, και των οποίων οι ιδιοκτήτες προσπαθούν με κάθε τρόπο να τους ξεφορτωθούν. Το 2020, για παράδειγμα, η Mel Hamilton, 55 ετών, βρήκε το πορτρέτο μιας γυναίκας που φορούσε μια λευκή ρόμπα και κοσμήματα σ’ έναν σκουπιδοτενεκέ σ’ έναν δρόμο του Brighton της Αγγλίας. Πήρε τον πίνακα στο σπίτι της, τον κορνιζάρισε και τον κρέμασε σ’ έναν τοίχο. Αμέσως άρχισε να υποφέρει από απειλητικά παραφυσικά φαινόμενα: Η τηλεόρασή της άλλαζε κανάλια από μόνη της, τα φώτα του σπιτιού της ανοιγόκλειναν δίχως λόγο και οι πόρτες του άνοιγαν κι έκλειναν από αόρατα χέρια. Ο σκύλος της, ένας ρωμαλέος γερμανικός ποιμενικός, πέθανε ξαφνικά. Όταν τελικά η κυρία Mel ξεφορτώθηκε τον πίνακα, η παραφυσική δραστηριότητα που την βασάνιζε διακόπηκε ως δια μαγείας.

Το 2022 ο Dan Smith (αυτό δεν είναι το πραγματικό του όνομα) αγόρασε έναν πίνακα που απεικόνιζε δυο παιδικές κούκλες από μια αντικερί και αμέσως, σύμφωνα με τα λεγόμενά του, άρχισε να κοιμάται άσχημα, το σπίτι του γέμισε με έντομα και το χάμστερ που είχε ως κατοικίδιο πέθανε. Ο ίδιος αρρώστησε, βίωνε καταθλιπτικά συμπτώματα μοναξιάς, υπέφερε από άγχος και αϋπνίες για πρώτη φορά στη ζωή του και χωρίς κάποιο συγκεκριμένο λόγο. Τελικά πούλησε τον πίνακα στο ebay με την προειδοποίηση ότι είναι επικίνδυνος.

Στην ιστοσελίδα Your Ghost Stories υπάρχει η αφήγηση ενός ανθρώπου από τη Γεωργία των ΗΠΑ, ο οποίος ήρθε αντιμέτωπος μ’ ένα στοιχειωμένο πίνακα που έφερε στο σπίτι του η μητέρα του όταν ο ίδιος ήταν οκτώ ετών. Εκείνη την εποχή οι γονείς του έκαναν εισαγωγές και εξαγωγές αντικών, με αποτέλεσμα το σπίτι τους να μοιάζει περισσότερο με μουσείο παρά με κατοικία. Μια μέρα, λοιπόν, η μητέρα του έφερε στο σπίτι το πορτρέτο μιας γυναίκας που φορούσε μια μακριά μπλε και γκρι τουαλέτα. Σχεδόν αμέσως ο πίνακας άρχισε να εμπνέει συναισθήματα φόβου στον αφηγητή, ο οποίος, όπως δήλωσε, ένιωθε παράξενα κοντά του. Επίσης, ένιωθε ότι η γυναίκα του πίνακα τον παρακολουθούσε. Οι δίδυμες αδελφές του επίσης του είχαν πει ότι δεν ένιωθαν άνετα κοντά στον πίνακα, ούτε τους άρεσε να τον κοιτάζουν για πολύ ώρα. Ο μικρός του αδελφός, που ήταν πέντε ετών εκείνο τον καιρό, τον απέφευγε και δήλωσε ότι όποτε περνούσε από κοντά του ένιωθε μια ψύχρα. Τη νύχτα άρχισαν να ακούν ψιθύρους και να βλέπουν με την άκρη του ματιού τους τις κινήσεις κάποιας παρουσίας που φορούσε ένα μπλε και γκρι φόρεμα. Άλλες φορές ένιωθαν αόρατα δάχτυλα να τους αγγίζουν. Στη συνέχεια άρχισαν να εκδηλώνονται κάθε είδους παράξενα φαινόμενα: Ο μικρός του αδελφός σπρώχτηκε από ένα ψυχρό και αόρατο χέρι κι έπεσε από τις σκάλες. Τα φυτά που βρίσκονταν κοντά στον πίνακα μαράθηκαν χωρίς λόγο. Τα σκυλιά της οικογένειας δεν πλησίαζαν κοντά του και γρύλιζαν απειλητικά. Ο πίνακας έπεφτε συχνά απ’ τον τοίχο από μόνος του και μια φορά οι γάτες του σπιτιού του επιτέθηκαν και τον γρατζούνισαν. Τελικά η οικογένεια αποφάσισε να τον ξεφορτωθεί. Ο πίνακας βγήκε σε δημοπρασία, αλλά κάθε φορά που τον αγόραζε κάποιος τον επέστρεφε μετά από ένα μήνα το πολύ. Τελικά, το 2014 τον αγόρασε ένας συλλέκτης από τη Φλόριντα, ο οποίος ερεύνησε το παρελθόν του και ανακάλυψε ότι απεικόνιζε τη σύζυγο ενός ζωγράφου που είχε πεθάνει σε νεαρή ηλικία.

Κάθε κανόνας έχει τις εξαιρέσεις του, ωστόσο. Για παράδειγμα, στο Willenhall της Αγγλίας υπάρχει ένας πίνακας που, αν και δεν είναι πορτρέτο, θεωρείται στοιχειωμένος. Ανήκει στον ιστορικό και μέντιουμ Phil Solomon. Ο πίνακας αυτός αποτελεί το δημιούργημα ενός άγνωστου καλλιτέχνη και απεικονίζει ένα ερειπωμένο κάστρο με σύννεφα από πάνω του και, εκ πρώτης όψεως, δεν είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακός. Ωστόσο, φαίνεται να είναι προικισμένος με κάποιες ιδιαίτερες δυνάμεις, γιατί πολλοί απ’ όσους τον έχουν κοιτάξει, βλέπουν παράξενα οράματα όπως για παράδειγμα ανθρώπινες φιγούρες να κινούνται γύρω απ’ το κάστρο και κρανία ανάμεσα στα σύννεφα που κρέμονται από πάνω του.

Και τώρα, θα ολοκληρώσω αυτό το άρθρο με μια ερώτηση: Εσείς θα βάζατε στο σπίτι σας έναν πίνακα που θεωρείται στοιχειωμένος;

04/04/2024

Πηγές:

• https://mysteriousuniverse.org/2023/09/Mysterious-Cases-of-Spooky-Haunted-and-Cursed-Paintings-/?utm_source=dlvr.it&utm_medium=facebook
• https://artincontext.org/haunted-paintings/
• https://www.scoopwhoop.com/trivia/haunted-paintings-in-the-world/

Ο θρυλικός επιστήμονας και συγγραφέας έργων επιστημονικής φαντασίας Arthur C. Clarke είχε πει κάποτε ότι κάθε τεχνολογία που είναι αρκετά ανεπτυγμένη, δεν διαφέρει σε τίποτα από τη μαγεία. Αν και προτιμάμε να φανταζόμαστε ότι η συγκεκριμένη αυτή φράση αφορά τεχνολογίες του μέλλοντος που θα μας καταπλήξουν, στην πραγματικότητα μπορεί κάλλιστα να περιγράψει και τεχνολογικές διαδικασίες του μακρινού παρελθόντος. Εξάλλου, πολλές -αν όχι όλες- από τις δραστηριότητες που έχουμε μάθει να αποκαλούμε «μαγικές» δεν διαφέρουν σχεδόν καθόλου από τεχνολογικές εφαρμογές.
Για παράδειγμα, και οι δυο αυτές μορφές επέμβασης του ανθρώπου στο περιβάλλον του απαιτούν την εφαρμογή τελετουργικών πράξεων και τη χρήση κάποιας μορφής γνώσης, συνήθως ακατανόητης στους «αμύητους», η οποία είναι το προϊόν μιας ακολουθίας αναζητήσεων και ανακαλύψεων που ξεκίνησαν για πρώτη φορά πολύ βαθιά μέσα στο χρόνο. Επιπλέον, σε πολλές αρχαίες κουλτούρες, η γραμμή που χώριζε τους τεχνίτες από τους μάγους ήταν αρκετά ασαφής. Οι μεταλλουργοί για παράδειγμα, λογίζονταν ως άνθρωποι που γνώριζαν ιερά μυστικά και που ήταν ικανοί να σφυρηλατήσουν όπλα τα οποία εμπεριείχαν μυστικές δυνάμεις που άγγιζαν τη σφαίρα του υπερφυσικού.
Οι δοξασίες αυτές άσκησαν μια τεράστια επίδραση στο σκεπτικό της ανθρωπότητας. Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, για παράδειγμα, ο Ήφαιστος, ο θεός της Φωτιάς, ήταν ένας ιδιοφυής μεταλλουργός με υπερφυσικές δυνάμεις και γνώσεις που του επέτρεπαν να κατασκευάζει ζωντανά αγάλματα και αόρατα δίχτυα. Ακόμα και στη σύγχρονη φανταστική λογοτεχνία, δημιούργημα της τεχνολογικής εποχής μας, οι περισσότεροι, αν όχι όλοι οι ήρωές της κατέχουν ή αντιμετωπίζουν σπαθιά που είναι καταραμένα ή που έχουν εμποτιστεί με πανίσχυρα ξόρκια αφθαρσίας.
Ας μεταφερθούμε στο παρελθόν τώρα, κάπου στον παγωμένο και αδάμαστο Βορρά, στη Σκανδιναβική χερσόνησο συγκεκριμένα, στην εποχή του Σιδήρου. Οι κάτοικοί της, οι γνωστοί σε όλους μας Βίκινγκς, αντιμετώπιζαν ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα: Στις περιοχές όπου ζούσαν, έβρισκαν σίδηρο πολύ κακής ποιότητας με αποτέλεσμα τα όπλα τους να μην είναι το ίδιο κοφτερά και ανθεκτικά με αυτά που κράδαιναν οι επιθετικοί γείτονες τους, Ρωμαίοι αρχικά, χριστιανοί έποικοι στη συνέχεια. Το κακής ποιότητας εκείνο μέταλλο αποτελούσε υποπροϊόν του περιβάλλοντός στο οποίο ήταν υποχρεωμένοι να επιβιώσουν. Μπορούσαν να το εντοπίσουν μονάχα στα απέραντα έλη της πατρίδας τους όπου τα βακτήρια όπου ζουν εκεί, οξειδώνουν το σίδηρο, αντλούν ενέργεια από αυτό και ως αποτέλεσμα, το συγκεντρώνουν σε ποσότητες ικανές να καταστήσουν εφικτή τη συλλογή και την επεξεργασία του. Ωστόσο, το μέταλλο που προέκυπτε στα σιδηρουργία των μεταλλουργών τους ήταν μαλακό και μολυσμένο με πρόσθετα υλικά που το καθιστούσαν σχεδόν άχρηστο.
Κάποια στιγμή ωστόσο, οι Σκανδιναβοί σιδεράδες ανακάλυψαν ότι τα οστά νεκρών ζώων και ανθρώπων μπορούσαν να μεταβάλλουν τις ιδιότητες του σιδήρου που επεξεργάζονταν και να τον κάνουν πολύ πιο ανθεκτικό και ελαφρύ, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα ώστε τα όπλα τους να είναι πολύ καλύτερα από εκείνα που διέθεταν οι αντίπαλοί τους. Οι ίδιοι πίστευαν ωστόσο πως, μέσω μιας μαγικής τελετουργίας, μπορούσαν να μεταφέρουν την ανθεκτικότητα και τη δύναμη των ζώων και των ανθρώπων, τα οστά των οποίων χρησιμοποιούσαν, στο σίδηρο που σφυρηλατούσαν.
Σήμερα γνωρίζουμε πολύ καλά πως η τεχνική αυτή όντως είχε αποτέλεσμα. Οι Βίκινγκς σιδηρουργοί, χρησιμοποιώντας ανθρώπινα και ζωικά οστά, στην πραγματικότητα δημιουργούσαν ατσάλι. Αν και η μέθοδος που χρησιμοποιούσαν έμοιαζε μαγική, στην ουσία της αποτελούσε μια τεχνολογική καινοτομία: Αναμείγνυαν το κακής ποιότητας σίδηρο που είχαν στην κατοχή τους με άνθρακα. Ο άνθρακας είναι παρών σε όλες τις οργανικές ουσίες και φυσικά και στα οστά, ζωικά και ανθρώπινα. Καθώς, λοιπόν, έκαιγαν οστά σε περιβάλλοντα με χαμηλή περιεκτικότητα οξυγόνου, κατάφερναν να παράγουν κάρβουνο, με τον ίδιο τρόπο που σήμερα καίμε ξύλα σε παρόμοιο περιβάλλον για τον ίδιο ακριβώς σκοπό. Τα αποτελέσματα σχετικών πειραμάτων που έγιναν στις μέρες μας, δείχνουν ότι ο άνθρακας που προέκυπτε από την καύση των οστών μπορούσε να εισχωρήσει στο πυρακτωμένο και υγροποιημένο σίδηρο σε βάθος μέχρι και τριών χιλιοστών, ενδυναμώνοντας το.
Έτσι λοιπόν εκείνοι οι άνθρωποι κατόρθωσαν να δημιουργήσουν την πρώτη μορφή ατσαλιού. Τα σπαθιά και τα κοντάρια τους αποτελούνταν από το ίδιο σχεδόν υλικό με το οποίο φτιάχνουμε τα αεροπλάνα και τους ουρανοξύστες μας και τα πελώρια πλοία που διασχίζουν τους σημερινούς ωκεανούς. Εκείνοι οι άνθρωποι, χάρη στην παρατηρητικότητα, την περιέργεια αλλά και τις αδυσώπητες πιέσεις που ασκούσε επάνω τους το περιβάλλον τους, πραγματοποίησαν ένα εκπληκτικό τεχνολογικό άλμα που στα μάτια τους ήταν μια μαγική πράξη….

Πηγές:
1) https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2878512/The-mystery-magical-superstrong-Viking-sword-Researchers-close-supermonks-believed-forged-weapons.html
2) https://amentian.com/post/Py9e
3) https://en.wikipedia.org/wiki/Vikings

ΚΑΙ ΗΡΘΕ ΜΙΑ ΜΕΡΑ που μας είπαν Μάγισσες. Κι η λέξη δεν ήταν πια εκείνη που φώτιζε μέσα στη νύχτα τη δύναμη, την ικανότητα, την απεραντοσύνη μας και όσα μας έκαναν να μπορούμε να αλλάζουμε τη συνειδητότητα και την πραγματικότητα μας με τη θέλησή μας. Η λέξη ήταν πια δεμένη με την ασχήμια της μορφής και της ψυχής, με το φόβο της χαοτικής έκστασης που παραμονεύει ανάμεσα στα άστρα, μέσα στη μήτρα της ζωής, μέσα στην ίδια την ύπαρξη. Κάποτε μια σοφή γυναίκα μου μίλησε για τη συμπόνια που είναι καλό να δείχνουμε, γιατί κατά βάση οι άνθρωποι πονάνε. Με τον καιρό αντιλήφθηκα πως έπρεπε να είχε ειπωθεί μια ακόμα λέξη. Οι άνθρωποι πονάνε και φοβούνται. Κι άρχισα να σκέφτομαι, να αναλύω, να μετουσιώνω όσα έβλεπα, όσα άκουγα, όσα άγγιζα, να τα κάνω γνώση. Μέχρι που μας είπαν και πάλι Μάγισσες.
Μέχρι που μας θύμισαν ξανά όσα πόνεσαν κι εμάς, όσα μας φόβιζαν για αιώνες τόσους πολλούς που η μνήμη τους χλόμιασε και κρύφτηκε στα βάθη της θάλασσας που λέγεται ψυχή. Γιατί μέσα εκεί είναι κρυμμένοι όλοι οι αρχαίοι θησαυροί του κόσμου, αυτά που κάποιοι ονομάζουν μεταφυσική γιατί αδυνατούν να δεχτούν οτιδήποτε δεν συλλαμβάνεται με το νου, αλλά χρειάζεται και τη συμμετοχή της ψυχής. Της ψυχής που εξορίστηκε και τριγυρνά στις ερημιές προσπαθώντας να ενωθεί ξανά με τον αγαπημένο της, που φυλακισμένος κι εκείνος περιμένει την καλή του να τον σώσει από το σκοτάδι του πόνου και της απώλειας.
Γιατί κάποτε οι θεοί ήταν ανάμεσά μας, βάδιζαν εδώ πλάι μας, ζευγάρωναν μαζί μας και ήταν ιερή η πράξη του έρωτα, κι όχι όνειδος κι ανάγκη. Κι όσο παρέμενε ιερή, τόσο οι γεννιόνταν ολόκληρες οι υπάρξεις. Μέχρι που κάποτε μας είπαν Μάγισσες, αλλά με σκιά και φόβο να πέφτει στο λόγο τους. Ήμασταν γυναίκες κι άντρες και αγαπούσαμε τη ζωή. Μα γεννήθηκαν διπλά τα παιδιά θεών κι ανθρώπων. Ένα αθάνατο κι ένα θνητό, από την ίδια μήτρα, από το ίδιο αυγό, Ελένη και Κλυταιμνήστρα, Πολυδεύκης και Κάστωρ, ως πεμπτουσία της ένωσης Ψυχής και Έρωτος. Αθάνατη και θνητή φύση σε Ένα Ον, που διαχωρίστηκε βίαια, όταν διαχωρίστηκε η συνείδηση από τη σάρκα. Και έγιναν Δίδυμοι και δεν μιλούσαν πια με την καρδιά και το σώμα, παρά μόνο με το νου και το στόμα.
Και χωρίστηκε έτσι ο κόσμος… Σε αυτούς που θυμόνταν ακόμα πώς όλα είναι Ένα, στους γνώστες, στους μύστες, εκείνους που με μύριους τρόπους προσπαθούσαν ξανά να ενωθούν, ως θνητές πλέον υπάρξεις, με εκείνο που έμοιαζε να περιπλανιέται στην ερημιά, με την αθάνατη πλευρά, εκείνη που ήταν ελεύθερη, εκείνη που ήταν αδάμαστη, εκείνη που θυσίασε ένα μέρος της για να μας προσφέρει τη στιγμιαία ένταση της δημιουργίας της ζωής. Και γίναμε οι Μάγισσες. Εκείνες θυμούνται, εκείνες που γνωρίζουν την Α-λήθ-εια.
Και στην εποχή της αφθονίας και της δύναμης άρχισε να μεγαλώνει ο αρχέγονος φόβος, εκείνος της απώλειας των κεκτημένων του πλούτου, της εξουσίας. Ώσπου ξεκίνησαν οι μεγάλες συγκρούσεις. Και η δύναμη εκείνων που θυμόντουσαν ακόμα την Ενότητα, το Ένα, το Παν, έγινε δόλωμα στο αγκίστρι όσων από το φόβο να μη χάσουν όσα νόμιζαν δικά τους, επιθυμούσαν την εξουσία για να τα ελέγχουν…, αγαθά, ζωντανά, γη, κτίσματα, ακόμα κι ανθρώπους.
Μας είπαν Μάγισσες, και η μήτρα της ζωής έγινε σκοτεινή σπηλιά γεμάτη τέρατα που απειλούσαν όσους δεν καταλάβαιναν πως τα μυστήρια της ύπαρξης αποκαλύπτονται μόνο σε εκείνους που αγαπούν την ελευθερία και ξεπερνούν το φόβο τους, βγαίνουν μέσα στη νύχτα να αντικρίσουν τα άστρα και να ονειρευτούν την ομορφιά, την ψυχή που περιπλανιέται ακόμα… και να την καλέσουν με εκείνο το μακρινά οικείο κάλεσμα που σε άλλα αυτιά μοιάζει με το ουρλιαχτό του αδάμαστου λύκου και σε άλλα με το στριγκό ξεφωνητό της τρομοκρατημένης κοκκινοσκουφίτσας. Για να πούνε Μάγισσες όλες τις γυναίκες που αντιστάθηκαν στο να θεωρούνται κτήματα του καθενός. Και εκείνες που ήταν ιέρειες ονομάστηκαν ιερόδουλες, σκλάβες του ιερατείου, σκλάβες σε μια πράξη κάποτε ιερή, και τώρα πια ήταν είδος προς πώληση. Γιατί όλα μπορούσαν πλέον να πωληθούν. Κι εκείνη, η ψυχή περιδιάβαινε ακόμα χαμένη, ψάχνοντας τον αγαπημένο της, σκλάβα της θέλησης μιας φοβισμένης έκφανσης της υπέρτατης θεάς.
Ύστερα ήρθε κάποιος που μίλησε για αγάπη ανιδιοτελή, για ελευθερία, για χαρά κι έκσταση στο χορό του χάους και της απέραντης θάλασσας της ζωής. Μα τον είπαν λαοπλάνο και το σώμα του καρφώθηκε σε ένα ξύλο, ενώ όσοι θυμόντουσαν τα λόγια του και τις πράξεις του, μπορούσαν να διαλέξουν ανάμεσα στην ελπίδα για απελευθέρωση και την τρομακτική πιθανότητα να αλλάξουν και πάλι τον κόσμο προς όφελός τους, να τον έχουν ακόμα πιο σκληρά παγιδευμένο στον έλεγχό τους. Κι έτσι έκαναν. Και τους λίγους που έψαχναν ακόμα για την ελευθερία τους πέρασαν λεπίδι.

Κι ύστερα μας είπαν Μάγισσες και πάλι. Γιατί αντισταθήκαμε περισσότερο από κάθε άλλη φορά στην κυριαρχία τους. Μα είχαν πια τρόπο να μας επιβληθούν. Έπρεπε να αλλάξουμε, να κρυφτούμε πίσω από ψεύτικες ζωές, για να επιβιώσουμε.
Γίναμε γι’ αυτούς εκείνες που δεν μπαίνουν κάτω από το ζυγό του αφέντη. Γίναμε εκείνες που μαζεύονταν κρυφά τις νύχτες στα ξέφωτα και γιόρταζαν την ελευθερία που τους είχαν ξεριζώσει από την καθημερινή τους ζωή. Δίδασκαν η μια στην άλλη –και ο ένας στον άλλον– τα μυστικά από γνώσεις χαμένες, θαμμένες, απαγορευμένες. Η φλοίδα της ιτιάς βοηθά τον πυρετό, το φασκόμηλο είναι για το βήχα, το δεντρολίβανο για τη μνήμη, το θυμάρι για τη λησμονιά, το κυπαρίσσι για τον πόνο της ψυχής, το ρόδο για τον έρωτα, ο βασιλικός για συμφιλίωση, η χάση του φεγγαριού δεν είναι για σπορά… Και μας είπαν Μάγισσες, γιατί αυτές τις γνώσεις δεν τις μοιραζόμασταν με την εξουσία. Τις κρατούσαμε μυστικές, και τις περνάγαμε από στόμα σε στόμα, βρίσκονταν πάντα ένα ελεύθερο αυτί να ακούσει. Μα ήρθε ο φθόνος, ο φόβος… γιατί η αγάπη που είχε κηρύξει εκείνος που κρεμάστηκε στο ξύλο στρεβλώθηκε, σάπισε, έγινε θάνατος.
Η Αντιγόνη χτισμένη σε κάποιον τάφο ακόμα αναρωτιέται γιατί να είναι ο ανθρώπινος νόμος της πατριαρχικής εξουσίας, δυνατότερος από το θείο νόμο. Αμάρτησε. Ήταν Μάγισσα κι εκείνη άραγε;
Αμαρτία κι ελευθερία παλεύουν μεταξύ τους σε έναν κόσμο που το σκοτάδι είναι απέραντο πια, που οι αρρώστιες έρχονται σαν τιμωρία από τον θεό, εκείνον που είναι τόσο ψηλά, ώστε οι ναοί του να είναι κολοσσιαία μεγαθήρια για να προκαλούν το δέος στην απαίδευτη μάζα. Εκείνους δηλαδή που απομυζά το ιερατείο. Το ιερατείο που φροντίζει για την σωτηρία του λαού. Τη σωτηρία από την αμαρτία. Τη σωτηρία από την ελευθερία, όμως; Εκεί ξυπνάνε πάλι οι παλιές σίγουρες πρακτικές.
Κι έτσι μας είπαν Μάγισσες. Μόνο που τώρα, ακόμα κι αν ήμασταν όμορφες, μας έβλεπαν με καμπούρα, γαμψή μύτη, κρεατοελιές, καβαλάγαμε σκουπόξυλα, αφήναμε δαίμονες να τρέφονται με το αίμα μας και ζευγαρώναμε μαζί τους στο φεγγαρόφωτο, φέρνοντας στον κόσμο δαιμονικά τέρατα. Γίναμε φόβητρα, εμείς που ήμασταν πάντα οι σοφές, εκείνες που γιάτρευαν την αρρώστια και τον πόνο. Η γιάτρισσα του χωριού έγινε η επικίνδυνη γητεύτρα. Ας θέλαμε μόνο την ησυχία μας, το μικρό σπιτάκι στην άκρη του χωριού, σιμά στο δάσος. Και μας κρέμασαν κι εμάς σε ξύλα, κι άλλοτε μας έπνιγαν, άλλοτε μας έκαιγαν, άλλοτε μας έκοβαν σε κομμάτια και τα πετούσαν στα σκυλιά, ειδικά αν ήμασταν νεότερες και ομορφότερες.
Μας είπαν Μάγισσες. Άντρες και γυναίκες ανάμεσά μας. Witches. Και πέρασαν τα χρόνια, και πράγματι ο φλοιός της ιτιάς γιάτρευε τον πυρετό, μόνο που η μεγάλη βιομηχανία έφτιαξε πατέντα και χρυσοπουλά μέχρι σήμερα που γράφω αυτά, όλα τα μυστικά φάρμακα της φύσης, που πλέον δεν είναι μυστικά. Μόνο που σε έναν κόσμο που πρέπει να ζει γρήγορα, να προλάβει το χρόνο, να εργάζονται όλοι για να ζήσουν με ψίχουλα – ή και καθόλου – αλλά να καλοπερνάνε οι αφεντάδες, τα φάρμακα της φύσης δεν είναι «επιστήμη». Κι εμείς που αγωνιστήκαμε να μάθουμε τα μυστικά τους, να γιατρεύουμε τον εαυτό μας με αυτά όσο γίνεται, να γιατρεύουμε την ψυχή, το σώμα, τα συναισθήματα μέσα από πρακτικές πανάρχαιες, κάτω από τους ήχους των τυμπάνων και των ταξιδιών που προσφέρει η φαντασία μας κι όχι τα φάρμακα και τα ναρκωτικά…, εμείς είμαστε ακόμα οι Μάγισσες. Για την ελευθερία αυτή πληρώσαμε τίμημα βαρύ.
Μέχρι που κάποιοι αποφάσισαν αυτό το ματωμένο παράσημο να το σπιλώσουν. Να εκμεταλλευτούν για άλλη μια φορά εμάς, τις κόρες εκείνων που γλίτωσαν την αγχόνη –ή και όχι– προκειμένου να στήσουν μια τελευταία (;) προβοκάτσια εναντίον της ελευθερίας του πνεύματος. Γιατί κάπου αχνοφαίνεται η ψυχή να επιστρέφει για να ενωθεί με τον αγαπημένο της και πάλι. Και η υπέρτατη θεά είναι έτοιμη να πετάξει τον σάπιο μανδύα της Πανδήμου και να λουστεί και πάλι στα ύδατα της θάλασσας, αφρόεσσα, εκείνη η Ουρανία.
Μας είπαν Μάγισσες… Μας κατηγόρησαν για όσα φοβούνται πως μπορεί να είναι οι ίδιοι. Ας κοιτάξουν τον καθρέφτη. Κι αν μπορέσουν να αντέξουν έστω και μια στιγμή το είδωλό τους, χωρίς να πονούν και χωρίς να φοβούνται, αλλά με αγάπη και συμπόνια, τότε θα καταλάβουν τι είναι οι Μάγισσες στ’ Α-λήθ-εια.

Ο ήλιος ζωντανεύει το πνεύμα και τη διάθεση, μα η νύχτα ξυπνά τις εσωτερικές αισθήσεις. Άλλοτε αποζητάμε τη ραστώνη σε δροσερά δάση και ακροθαλασσιές, κι άλλοτε τη θαλπωρή μιας ζεστής γωνιάς. Μα η νύχτα είναι πάντα αλλιώτικη… Όσοι μπορούν να βρεθούν μακριά από τα φώτα των οικισμών και να αντικρίσουν τα άστρα, ακόμα τυχερότεροι. Αν και κάποιοι τελικά ίσως αποφασίσουν να ταξιδέψουν με τη φαντασία τους σε έναν άλλο τόπο, εκεί που τα άστρα αλλάζουν σχηματισμούς, ανάλογα με το ποιος τα κοιτάζει.

Έναν τόπο που λεγόταν Λάνκμαρ. Εκεί που ζουν ένας γιγαντιαίος βάρβαρος κι ένας μικρόσωμος κλέφτης. Αν δεν ξέρετε τον απίθανα καταπληκτικό κόσμο του Γκρέι Μάουζερ και του Φαφρντ, εκεί που θεοί με τρελές αδυναμίες και πάθη πολεμάνε με όπλα τους πιστούς τους, ήρθε η στιγμή να σας μιλήσω για αυτόν. Ή μάλλον να σας δείξω πώς να πάτε κι εσείς εκεί. Στη Λάνκμαρ, τον τόπο  που οι πιστοί των θεών πολεμάνε μεταξύ τους με σπαθιά και μαγεία. Και ο λόγος; Η περιπέτεια. Γιατί η Λάνκμαρ του υπέροχου Φριτς Λάιμπερ είναι ένας τόπος περιπέτειας. Της παλιάς, καλής, τίμιας περιπέτειας, όπου συντεχνίες αντιμάχονται για την κυριαρχία στην πόλη, στο βασίλειο, στον κόσμο. Και οι ήρωες δεν είναι οι πιο έξυπνοι, οι πιο τίμιοι,  οι πιο ηρωικοί, οι πιο τέλειοι, αλλά… Είναι αυτό που υπάρχει μέσα σε κάθε άνθρωπο. Είναι αληθινοί. Μπαγαπόντηδες, φοβισμένοι, εραστές, αδέκαροι, κυνηγημένοι, κυνηγοί, δειλοί, γενναίοι, αλλά έτοιμοι να παλέψουν για το αυτονόητο. Να παραμείνουν ζωντανοί. Είναι απλά… άνθρωποι.

Ο Φριτς Λάιμπερ ανέκαθεν ήταν από τους αγαπημένους μου συγγραφείς Φαντασίας. Όχι μόνο για την Λάνκμαρ. Όχι μόνο για τα ταξιδέματα που μου χάρισε.

Τον αγάπησα παράφορα όταν διάβασα την εκπληκτική του ιστορία «Ένα κομμάτι του Σκοτεινού Κόσμου». Ήμουν ακόμα έφηβη, αλλά μου άφησε τόσα πολλά ερωτηματικά, με ιντριγκάρισε να σκεφτώ πιο βαθιά, κι ακόμα και τώρα διαβάζοντάς την, σε ένα κρυφό μέρος της καρδιάς μου φωλιάζει ο τρόμος. Όχι, δεν μιλάω για τον τρόμο που έχει επικρατήσει στις μέρες μας να χαρακτηρίζει πολλά λογοτεχνικά έργα. Εδώ δεν υπάρχει κάποιος ψυχοπαθής με ένα ιδιαίτερα αιχμηρό όπλο, ούτε ζόμπι ή βαμπίρ που κυνηγάνε κορίτσια που βρίσκονται μόνα τους στην εξοχή και σχεδόν ποτέ δεν φοράνε παπούτσια όταν αρχίζει η καταδίωξη. Εδώ ο τρόμος είναι ακόμα πιο βαθύς κι από αυτόν που αντιμετωπίζει κάποιος που έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τους δικούς του δαίμονες.

Στο Κομμάτι του Σκοτεινού Κόσμου, ο κίνδυνος δεν ανήκει σε αυτόν τον κόσμο. Είναι κάτι απροσδιόριστα απαίσιο και φρικτό που περνάει μέσα από χαραμάδες που μένουν ανοιχτές ανάμεσα στο δικό μας σύμπαν και σε αυτό το άλλο που ζει… Εκείνο – στην Άβυσσο. Μην με ρωτήσετε τι είναι. Διαβάστε την ιστορία. Όταν, για τις ανάγκες του άρθρου την ξαναδιάβασα – με λαχτάρα, είναι η αλήθεια – βρήκα δίπλα στον πρόλογο του Γιώργου Μπαλάνου, μια δική μου φράση. Πάντα το έκανα αυτό από μικρή. Και είχα γράψει «Μαύρη κι απαίσια αράχνη στους τοίχους της πόλης, ο σιχαμένος ήλιος». Όπως τώρα, όπως στον καύσωνα του Αυγούστου… Χμμμ! Δεν ξέρω αν έχει τόπο να κρυφτώ, απόψε. Ίσως πάλι στη Λάνκμαρ.

Ο Φριτς Λάιμπερ γεννήθηκε παραμονή Χριστουγέννων του 1910, στο Σικάγο, από γονείς ηθοποιούς. Δεν ήταν μόνο συγγραφέας. Μελέτησε ψυχολογία, βιολογία, και φιλοσοφία, χωρίς ωστόσο να πάρει κάποιο σημαντικό πτυχίο. Φυσικά αυτό δεν τον εμπόδισε να γίνει ένας σπουδαίος άνθρωπος. Εργάστηκε ως ηθοποιός στο θέατρο και τον κινηματογράφο, κι από το 1936 ξεκίνησε να αλληλογραφεί με τον μεγάλο Χ.Φ. Λάβκραφτ. Καθώς τα χρόνια περνούσαν και ο εφιάλτης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έπαιρνε σάρκα και οστά, ο Λάιμπερ εξέφρασε με παρρησία τα αντιναζιστικά του πιστεύω και αν πολλοίς πέρασε αυτά και στα γραφτά του.

Αρκετό καιρό αργότερα γεννήθηκαν ο Φαφρντ και ο Γκρέι Μάουζερ, και μαζί τους ξεκίνησε η θαυμαστή πορεία των δυο ηρώων στον μαγικό κόσμο που ο Φριτς έφτιαξε για αυτούς πρώτα και για όλους εμάς μετά. Γύριζε και ξαναγύριζε σε φανταστικούς τόπους, αλλιώτικους κάθε φορά, έγραφε περιπέτειες επιστημονικής φαντασίας, ενώ το 1943 τόλμησε να γράψει το καταπληκτικό Conjure Wife, που μεταφράστηκε στις εκδόσεις Locus-7, ως «Με Σύζυγο Μάγισσα». Αν στη Λάνκμαρ τον είχα ακολουθήσει και πολεμήσει – νοερά – πλάι στον κλέφτη και το βάρβαρο, αν στο Κομμάτι του Σκοτεινού Κόσμου τον είχα αγαπήσει και φοβηθεί με τις τρομακτικές γνώσεις κι εμπειρίες που είμαι πλέον απόλυτα βέβαιη πως είχε, πλέον, διαβάζοντας τη Σύζυγο Μάγισσα ήμουν πιστή του ως το τέλος της ζωής μου.

Γιατί με αυτό το μυθιστόρημα είχε αγγίξει ένα βαθύ, συνειδητό και αγαπημένο κομμάτι της ζωής μου. Εκείνο που ανταποκρίνεται ενστικτωδώς στην αρχέγονη γνώση της ψυχής, που η Λογική (που περιέχεται στην ανθολογία Η Παρέλαση των Ηλιθίων) και ο τεχνοκρατικός κόσμος μας δεν θα καταφέρει ποτέ να δαμάσει. Μέσα από αυτό το βιβλίο ο συγγραφέας κατάφερε να με πείσει πως είχε κι ο ίδιος βαθιά γνώση πάνω στα θέματα της αρχετυπικής μυθολογίας, της λαογραφίας, της μαγείας, της ψυχολογίας… Και όλο αυτό σε μια συναρπαστική ιστορία, με ίντριγκα, περιπέτεια, συνομωσίες, καταπιεστικούς και συντηρητικούς πολιτικάντηδες, τάχα μου αθώους καθηγητές κολλεγίων, ψυχασθενείς κι εμμονικούς ανθρώπους, γυναίκες που βρίσκουν τρόπο να λύσουν πολύ δύσκολες καταστάσεις και να κάνουν καλύτερη τη ζωή των ιδίων και αυτών που αγαπούν… κι όλα αυτά στην ζοφερή ατμόσφαιρα της Αμερικής του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Στα επόμενα χρόνια διάβασα από καθαρή περιέργεια στην αρχή, αλλά και προσωπικό ενδιαφέρον το θεατρικό του Quicks Around the Zodiac, σε ένα δανεικό και σχεδόν διαλυμένο φωτοαντίγραφο που έτυχε να έχει στην κατοχή του ένας καλός φίλος από το Bristol. Εκεί βεβαιώθηκα για όσα απλά ήμουν σχεδόν σίγουρη πριν. Ο Φριτς Λάιμπερ ήταν ένας λαμπρός νους, ένας εμπνευσμένος συγγραφέας, ένας πανέξυπνος και γεμάτος χιούμορ άνθρωπος, που οι γνώσεις του ήταν πραγματικά τεράστιες, και κάλυπταν ένα αδιανόητο φάσμα. Δεν ξέρω αν υπάρχει κάπου αυτό το έργο του, αλλά αν πέσει στα χέρια σας ξεκοκαλίστε το και θα με θυμηθείτε.

Ο Φριτς Λάιμπερ άφησε τον κόσμο μας για να συναντήσει τον Γκρέι Μάουζερ και τον Φαφρντ το 1992. Αλλά για όποιον θέλει να ξεδιψάσει σε μια δροσερή πηγή περιπέτειας, το εκπληκτικό έργο του Φριτς Λάιμπερ είναι αυτό που ζητάτε. Γνήσια περιπέτεια, αυθεντικό παράξενο, εκεί που μόνο οι αληθινά τολμηροί κάνουν το πρώτο βήμα. Οι υπόλοιποι…, απλά αρνούνται ή μιμούνται ή – ακόμα χειρότερα – αποδομούν για να φτιάξουν κάτι τελείως στρεβλό.

Άλλωστε…, όπως κι ο ίδιος είπε, στο Ήρωες και Τρόμοι:

“The result is … that there’s no room left in the world for the weird – though plenty for crude, contemptuous, wisecracking, fun-poking imitations of it.”

«Το αποτέλεσμα είναι… πως δεν υπάρχει χώρος στον κόσμο για το παράξενο – παρόλο που υπάρχει αρκετός για τη χοντροκομμένη, περιφρονητική, εξυπνακίστικη, τάχα μου διασκεδαστική κι εκτονωτική μίμησή του.»

Σας εύχομαι να περάσετε καλά σε όποιον αυθεντικό κόσμο και να ταξιδέψετε απόψε.
* Δήμητρα Μπενίση

Στην άχαρη καθημερινότητα περιμένουμε με λαχτάρα επιτέλους κάτι αλλιώτικο από όσα μας επέβαλε η γκρίζα ρουτίνα της σύγχρονης ζωής. Ας μιλήσουμε, λοιπόν, για λεοντόκαρδες κυράδες, πανίσχυρες ιέρειες, βασίλισσες τόπων πέρα από τα σύνορα του γνωστού σύμπαντος. Για ήρωες έντιμους, που δεν διστάζουν να σταθούν υπερασπιστές στο πλάι της κυράς τους, χωρίς να διεκδικούν για τον εαυτό τους τον ρόλο του πρωταγωνιστή. Γιατί τα άστρα του καλοκαιριού είναι ο Ντένεμπ στον αστερισμό του Κύκνου, ενός από τα πιο ισχυρά σύμβολα της Θηλυκής Αρχής αλλά και της ευγενούς αρσενικής προσέγγισης. Είναι ο Αλτάιρ στον αστερισμό του Αετού ή του Γρύπα όπως τον αντιλαμβάνονταν ακόμα παλαιότερα και συμβολίζεται από την κάρτα των Εραστών στη Μεγάλη Αρκάνα, και περιστρέφεται τόσο γρήγορα που μοιάζει με αυγό, και είναι το άστρο του τολμηρού εξερευνητή.  Είναι ο Αντάρης, στην καρδιά του Σκορπιού, η Πύλη του Μάγου, που όποιος τη χρησιμοποιεί για κακό παίρνει το δηλητήριο που του αξίζει. Έτσι όταν ο Ονειρευτής κοιτάζει τα άστρα το καλοκαίρι μπαίνει μυσταγωγικά στους τόπους που γεννήθηκαν θρύλοι. Ταξιδεύει μέσα από πύλες, καβαλά τον άνεμο, πετάει ελεύθερος προς το άπειρο. Κι ανακαλύπτει πως πριν από τον ίδιο κι άλλοι έκαναν παρόμοια ταξίδια. Κι έγραψαν για αυτά.

Μια τέτοια ταξιδεύτρα ήταν και η Αντρέ Νόρτον.

Όταν έβγαλε από το θηκάρι της το Σπαθί της Απιστίας, η Αντρέ Νόρτον πολέμησε πολλούς εχθρούς, και πιο μαχητικά από όλους τον Αδηφάγο. Ζήτησε να εκδικηθεί με τη βοήθεια των Φρύνων του Γκρίμμερντέιλ, και πλήρωσε βαρύ τίμημα όταν τελικά κατανόησε πως η εκδίκηση και η δικαιοσύνη είναι δυο διαφορετικά πράγματα. Ο Κόσμος των Μαγισσών ήταν ο τόπος που ζούσε η ψυχή της, αν και η υλική της υπόσταση εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο Οχάιο των ΗΠΑ ΣΤΑ 1912. Ήταν μια τυχερή χρονιά κι ένας τυχερός τόπος για όσους αγαπούν τις ιστορίες Μαγείας και Ξίφους. Η Αντρέ Νόρτον ήξερε να χτίζει κόσμους τέτοιους. Κόσμους όπου όλα μπορούν να συμβούν, αν μόνο η ηρωίδα έχει κουράγιο, δύναμη, γνώση και θέληση να ζήσει.

Στην Ελλάδα την πρωτογνωρίσαμε από τις μεταφράσεις του Γιώργου Μπαλάνου, αρχικά κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ’80, και στη συνέχεια ακόμα περισσότερες από τις εκδόσεις Locus-7, μαζί με άλλους εμβληματικούς συγγραφείς του χώρου. Διαβάζοντας αυτές τις ιστορίες ανασαίναμε ελεύθερα. Τουλάχιστον όσοι από εμάς διψούσαμε να ακούσουμε τον άνεμο να τραγουδάει μέσα στα ξέπλεκα μαλλιά μας, να δούμε τη λεπίδα να αστράφτει πελεκώντας τρομερούς εισβολείς, και να νιώσουμε την ψυχή να αντιστέκεται σε οντότητες πέρα από τη γνώση και τη δύναμη του ανθρώπου. Και η καρδιά μας χτύπαγε άγρια καθώς τα βήματά μας ακολουθούσαν το μονοπάτι που άνοιγε το Σπαθί της Αντρέ όταν το κράδαιναν οι ηρωίδες του Χάι Χάλλακ, αλλά και το άλλο κοσμικό μονοπάτι, εκείνο ανάμεσα στα άστρα, όπου τα σκάφη έφταναν στη Θάλασσα των Σαργασσών του Διαστήματος.

H Άλις-Μαίρη Νόρτον, ενίοτε υπέγραφε και με ανδρικό όνομα ως Άντριου Νορθ, αφού στην εποχή της οι γυναίκες συγγραφείς του χώρου θεωρούνταν υποδεέστερες. Δεν έγραψε μόνο για μάγους και πολεμιστές ή για μακρινούς πλανήτες, όμως. Τα βιβλία της μελετούσαν τόσα πολλά πεδία, τόσους παράδοξους χωροχρόνους, που και μόνο μια απλή σταχυολόγηση και επιδερμική ανάγνωση μπορεί να πάρει χρόνια. Κι όμως μέσα στις ιστορίες της υπάρχουν τόσα πολλά επίπεδα που κυριολεκτικά ο αναγνώστης μπορεί – και ίσως και να πρέπει, αν αφεθεί – να χαθεί. Γιατί υπάρχουν κάποιες ιστορίες που είναι γραμμένες για να μας ρουφάνε μέσα στη δίνη της δράσης, της φιλοσοφίας, της μαγείας τους. Που σκοπό μπορεί να μην έχουν να μας διδάξουν τη διάκριση ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Ίσως γιατί κάποιες φορές αυτά τα δυο είναι ασήμαντα, όχι λόγω φύσης, αλλά λόγω συνθηκών. Για έναν επίδοξο εισβολέα το να κατακτήσει μια νέα γη μπορεί να σημαίνει πως ο λαός του δεν θα πεθαίνει πια από την πείνα και την παγωνιά. Για τον αμυνόμενο, το να αντισταθεί σίγουρα σημαίνει πως κάνει ό,τι πρέπει για να κρατηθεί ο ίδιος και τα παιδιά του μακριά από τη σφαγή. Σε κάθε περίπτωση ο ένας είναι ο κακός του άλλου.

Βλέπετε… κάποτε τα πράγματα ήταν τόσο απλά. Χωρίς πολιτικές ίντριγκες, «πολιτισμένες» παρεμβάσεις, εκπολιτισμούς βαρβάρων φυλών, φωτισμό των απολίτιστων από τους μορφωμένους, και άλλες βαρύγδουπες δικαιολογίες. Κι αυτές οι ιστορίες έχουν ριζωμένη την μνήμη αυτής της εποχής, ακόμα κι αν οι ιστορικές καταγραφές συστηματικά την αγνοούν. Διότι μιλούν σε ένα άλλο, αρχέγονο κομμάτι μας. Αυτό το αδάμαστο κομμάτι της ψυχής μας που ξυπνά όταν βλέπουμε κάποιον να κακοποιείται χωρίς πραγματικό λόγο. Είτε άνθρωπος είναι, είτε ζώο, είτε ακόμα και φυτό ή πέτρα.

Η Αντρέ Νόρτον ήξερε να αγγίζει, να ξεσηκώνει και να ταξιδεύει αυτό ακριβώς το κομμάτι της ψυχής μας. Ξεκίνησε να γράφει το 1934, στην υποψία της αυγής του τρόμου που θα ερχόταν με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Πέρασαν πολλά χρόνια και πολλά βιβλία για να μπορέσει να αναγνωριστεί από το ευρύ κοινό, και να αρχίσει να βραβεύεται για τη δουλειά της. Δημιούργησε κόσμους μέσα στους οποίους ήρωες πάλευαν με εχθρούς που άλλοτε ήταν τρομερές εξωγήινες φυλές, απαίσιοι θεοί από μυστηριώδεις διαστάσεις, ακόμα και Ναζί, αυτού εδώ του κόσμου που πατάνε τα υλικά μας πόδια. Μέσα στα έργα της αντιλαμβάνεται κάποιος, αν κοιτάξει λίγο προσεκτικά, το πάθος της για τη ζωή, την απερίγραπτη αγάπη της για τη δικαιοσύνη –που συνειδητά διαχωρίζεται από τον ανθρώπινο νόμο– καθώς και μια παλιομοδίτικη μεν, αλλά εξαιρετικά συναρπαστική αφηγηματική τεχνική, τέτοια που ταιριάζει, θα έλεγα με βεβαιότητα, στους Βάρδους του Κέλτικου πολιτισμού.

Πέρα από όλα όμως, η Νόρτον έκανε κάτι που ελάχιστοι είχαν τολμήσει ως τότε. Έβγαλε τη Γυναίκα από το ρόλο της μάνας που τρέφει απλά νέους πολεμιστές και εργάτες, της θεραπεύτριας που περιμένει στα μετόπισθεν τους άντρες για να παρηγορήσει και να περιθάλψει πνεύμα και σώμα, της ύπουλης μάγισσας που παγιδεύει στα δίχτυα της το θύμα με μαγγανείες, και της έδωσε ένα σπαθί κι ένα ραβδί ώστε να γίνει κυρίαρχη της μοίρας της. Την έκανε ξανά ηγέτιδα, πολεμίστρια, μάγισσα, ιέρεια, έντιμη, ακέραιη. Αυτό, δηλαδή που ήταν πάντα. Μέσα σε ένα πλαίσιο συνήθως ενός φανταστικού κόσμου, μιας και ο χωροχρόνος όπου έζησε η Νόρτον ήταν ανδροκρατούμενος. Η ίδια της αυτή τόλμη ήταν αυτό που την έκανε να ξεχωρίσει από τις συγγραφείς της εποχής της και να γίνει μια από τις πρωτοπόρους του είδους.

Έγραψε για πολεμιστές, μάγους, ξωτικούς, δράκους, εξωγήινους, κατακτητές, απατεώνες, κλέφτες, εξωδιαστατικές οντότητες, παράξενους λαούς, θεούς και δαίμονες… και μέσα σε κάθε ιστορία της κρυμμένη ή φανερή ήταν η βαθιά ανεξάντλητη γνώση της ίδιας της πανάρχαιας Τέχνης των Βάρδων. Μιας Τέχνης που αλλοιώνεται όσο η τεχνολογία απαιτεί να αντικαταστήσει την ποίηση, Γιατί όπως έγραψε και η ίδια…

«I think the human race made a big mistake at the beginning of the industrial revolution, we leaped for the mechanical things, people need the use of their hands to feel creative.»

«Θαρρώ πως η ανθρώπινη φυλή διέπραξε ένα σοβαρό σφάλμα στην απαρχή της βιομηχανικής επανάστασης, κάνοντας ένα άλμα προς κάθε τι μηχανικό. Οι άνθρωποι έχουμε ανάγκη να χρησιμοποιούμε τα χέρια μας για να νιώθουμε δημιουργικοί.»

Ακόμα κι αν αυτά τα χέρια κρατάνε μια απλή πένα, ή έστω κι ένα πληκτρολόγιο.

Αυτό το καλοκαίρι προβάλλεται στη συνδρομητική πλατφόρμα του Netflix ο τρίτος κύκλος της υπέρ-επιτυχημένης τηλεοπτικής σειράς επιστημονικής φαντασίας «Stranger Things».  Στα πλαίσια μιας συνειδητής προσπάθειας ν’ αποφύγω αποκαρδιωτικά spoilers προς όσους δεν γνωρίζουν για ποιο πράγμα μιλάω, θα σας πω απλά ότι η πλοκή της ξεδιπλώνεται στα μέσα της δεκαετίας του ’80, σε μια φιλήσυχη και νυσταλέα πολίχνη των ΗΠΑ όπου ένα απόρρητο κυβερνητικό πρόγραμμα πάει στραβά και ανοίγει μια «πύλη», ένα πέρασμα που οδηγεί σ’ ένα παράλληλο και πολύ εχθρικό σύμπαν.  Η τεράστια επιτυχία της εν λόγω παραγωγής οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι οι σεναριογράφοι της αντλούν έμπνευση από τις καλύτερες ταινίες τρόμου και επιστημονικής φαντασίας εκείνης της ενδιαφέρουσας δεκαετίας. Επιπρόσθετα, εξερευνούν μια ιδέα που γοητεύει την τέχνη του φανταστικού, αλλά και τη συμβατική επιστήμη, όλο και περισσότερο από τα μέσα του 20^ού αιώνα και μετά. Η ιδέα αυτή δεν είναι άλλη από την πιθανότητα της ύπαρξης ή της δημιουργίας «Πυλών»,  δηλαδή διόδων που οδηγούν σε άλλους κόσμους και πραγματικότητες. Όπως και στην επίσης υπέρ-επιτυχημένη τηλεοπτική σειρά «Fringe» που εξερευνούσε ενδελεχώς την πιθανότητα της ύπαρξης εναλλακτικών κόσμων και της ελεγχόμενης πρόσβασης σε αυτούς,  στο «Stranger Things» η τεχνολογία παίζει κυρίαρχο ρόλο στην ολοκλήρωση αυτού του εγχειρήματος, μια προσέγγιση που ταιριάζει απόλυτα με το τεχνοκρατικό πνεύμα της εποχής μας.

Ωστόσο, μια σύντομη εξέταση των λαογραφικών παραδόσεων κάθε γωνιάς του κόσμου μας, αρκεί για να γίνει ξεκάθαρο ότι η ιδέα των «Πυλών» δεν είναι καθόλου καινούρια. Οι παράξενες εκείνες Πύλες λοιπόν, φαίνεται να έχουν ορισμένα πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: Μοιάζουν να έχουν μια λίγο-πολύ μόνιμη παρουσία ή να «ανοίγουν» σε τακτά χρονικά διαστήματα και σε συγκεκριμένες περιοχές. Στις παραδόσεις όλων των λαών του πλανήτη μας, χωρίς ΚΑΜΙΑ εξαίρεση, υπάρχουν επίμονες αναφορές για τοποθεσίες που είναι «ιδιαίτερες» όπου αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως συμβατική πραγματικότητα συμπεριφέρεται παράξενα, δηλαδή ασυνήθιστα. Οι Κέλτες, ιδιαίτερα στην Ιρλανδία, αποκαλούν αυτά τα μέρη «Λεπτά» (“Thin places”) και υποστηρίζουν ότι σε ορισμένες μέρες του χρόνου, πχ κατά τη διάρκεια της Νύχτας του Θερινού Ηλιοστάσιου, τα Πέπλα που χωρίζουν τους κόσμους γίνονται ασαφή και είναι εύκολο κάτι «από εκεί» να περάσει στο δικό μας κόσμο ή κάποιος από τη δική μας πραγματικότητα να βρεθεί κάπου «αλλού».

Στην Ελλάδα οι αντίστοιχες τοποθεσίες αποκαλούνται «βαριές» και «στοιχειωμένες» και, όπως οι «μαγεμένοι» τόποι των Κελτών, βρίθουν από αναφορές για θεάσεις ασυνήθιστων πλασμάτων, για ανεξήγητες εξαφανίσεις ανθρώπων και ζώων ή για παράξενους ήχους με άγνωστη προέλευση. Αυτές οι αναφορές μάς βοηθούν να εντοπίσουμε τέτοια σημεία ακόμα και σήμερα. Για παράδειγμα, ένα τέτοιο μέρος περιβάλλεται από ασυνήθιστους μύθους θρύλους και δοξασίες. Επίσης, συνδέεται με ασυνήθιστα υψηλά ποσοστά εξαφανίσεων ατυχημάτων ή ακόμα και ψυχικών διαταραχών στο γηγενή πληθυσμό που ενδεχομένως εκτίθεται σε επιρροές που δεν μπορεί να επεξεργαστεί λογικά. Τοποθεσίες που διαχρονικά «βγάζουν» ανθρώπους «ευαίσθητους» δηλαδή προικισμένους με παραφυσικές δυνάμεις ή αυξημένες αντιληπτικές ικανότητες, (οι λεγόμενοι αλαφροΐσκιωτοι στην Ελλάδα) θα πρέπει να μας κινήσουν το ενδιαφέρον. Είναι τα Loci (πληθυντικός του Locus, που θα πει «τόπος») και τα Νimbus. Κάποια από τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά αυτών των περιοχών, σύμφωνα πάντα με τις παραδόσεις των προγόνων μας, είναι αλλόκοτα και εντυπωσιακά χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος, δέντρα παραμορφωμένα κατά τρόπο ανεξήγητο, σχηματισμοί βράχων που δεν απαντώνται πουθενά αλλού, λίμνες με ασυνήθιστη εμφάνιση.

Επιπρόσθετα ένας προσεκτικός ερευνητής τέτοιων τόπων θα μπορούσε να εξετάσει αναφορές παράξενων καιρικών φαινόμενων που εστιάζονται σε συγκεκριμένες περιοχές ή τα ερείπια αρχαίων ναών όπου τα πολύ αρχαία χρόνια ασκούνταν ιδιόμορφες λατρείες. Τέλος, ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό αυτών των «στοιχειωμένων» τόπων θα μπορούσε να είναι η ασυνήθιστα μεγάλη συχνότητα με την οποία λειτουργούν ως εστιακά σημεία εκτεταμένων κοινωνικών αναταράξεων που καταλήγουν να επηρεάσουν την εξέλιξη ολόκληρου του πολιτισμού μας. Λέγεται για παράδειγμα, ότι η διαχρονικά αιματοβαμμένη περιοχή της Μέσης Ανατολής όπου γεννήθηκαν οι κυρίαρχες μονοθεϊστικές θρησκείες της εποχής μας είναι ένα τέτοιο σημείο όπου φωλιάζει η σκιά μιας δύναμης που αναβλύζει από κάπου «αλλού».

Φυσικά, το κατά πόσο όλες αυτές οι σκέψεις αντικατοπτρίζουν κάποια αντικειμενική πραγματικότητα ή αποτελούν προϊόντα φαντασιοπληξιών και ευσεβών πόθων, είναι κάτι που καλείται να αποφασίσει μόνος του ο κάθε αναγνώστης αυτού του κειμένου. Σίγουρα πάντως μας προκαλούν να κοιτάξουμε τον κόσμο μας με εντελώς καινούργια μάτια και να τον δούμε μέσα από ένα πρίσμα που τον καθιστά πραγματικά συναρπαστικό!

Σχόλιο από την ομάδα του Locus-7:

Προτάσεις σχετικών βιβλίων από τις εκδόσεις Locus-7, μιας και τόσο ο Γιώργος Μπαλάνος όσο και η ομάδα του έχουν ασχοληθεί εκτεταμένα με το θέμα των «Πυλών», της προσέγγισής τους, αλλά και τις παραδόσεις και όλα τα σχετικά παράξενα φαινόμενα στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών. Από την περιπατητική τεχνική μέχρι την Πεντέλη, και από τα σκιώδη φαινόμενα μέχρι τα βιβλία Φαντασίας, τα οποία εξετάζουν και καταγράφουν προεκτάσεις του θέματος με τρόπο που δεν μπορεί να προσεγγιστεί από βιβλία Έρευνας.

• Πέρα από το Αίνιγμα της Πεντέλης, Γ. Μπαλάνος (https://locusgr/anexigita-paraxena/23-pendeli-spilia-ntaveli-balanos.html)
• Kάτι που Έρπει σαν Σκιά, Γ. Μπαλάνος: https://locus7.gr/anexigita-paraxena/22-kati-pou-erpei-san-skia.html
• Μυστικοί Τόποι, Ανθολογία Διηγημάτων (https://locusgr/fantasy-anthologies/46-mystikoi-topoi-balanos.html)
• Απαγορευμένοι Τόποι, Ανθολογία Διηγήματων (https://locusgr/fantasy-anthologies/41-forbidden-places.html)
• Οι Πύλες του Αλλόκοσμου, Θ. Βέμπος (https://alloste.gr/non-fiction/115-pyles-allokosmou.html)
• Το Μυστικό της Λέσχης των Ξωτικών, Έρικ Σμυρναίος (https://alloste.gr/Alloste/137-elf-club-smirnaios.html)
  Και πολλά άλλα στις σελίδες των εκδόσεων Locus-7 (www.locus7.gr) και των εκδόσεων Άλλωστε (www.alloste.gr)!