Οι πρόσφατες εξελίξεις στη βιοϊατρική τεχνολογία παρουσιάζονται με τη γλώσσα της φροντίδας και της προόδου και συγκροτούν αυτό που όλο και συχνότερα περιγράφεται ως βιολογική διακυβέρνηση. Μικροσκοπικά εγκεφαλικά εμφυτεύματα, αισθητήρες ενσωματωμένοι σε φαρμακευτικά σκευάσματα, συστήματα συνεχούς παρακολούθησης ζωτικών λειτουργιών. Η υπόσχεση είναι συγκεκριμένη: έγκαιρη διάγνωση, εξατομικευμένη θεραπεία, μείωση κινδύνων, καλύτερη ποιότητα ζωής. Μεγάλο το διακύβευμα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν αφορά την πρόθεση, αφορά τη δομή που συγκροτείται πίσω από αυτήν.

Η τεχνολογία έχει αλλάξει κλίμακα. Δεν λειτουργεί πια ως εξωτερικό εργαλείο που χρησιμοποιεί το σώμα μας. Ενσωματώνεται σε αυτό και σταδιακά καθίσταται αόρατη. Όταν ένα εμφύτευμα έχει μέγεθος μικρότερο από κόκκο αλατιού, παύει να γίνεται αντιληπτό ως παρέμβαση. Όταν ένα χάπι επιβεβαιώνει ψηφιακά την κατάποσή του, η πράξη της φροντίδας μετατρέπεται σε δεδομένο. Το ανθρώπινο σώμα αρχίζει να λειτουργεί ως κόμβος συνεχούς ροής πληροφορίας.
(Μπορείτε να δείτε τις σχετικές ειδήσεις στους συνδέσμους στο τέλος του άρθρου.)

Σε αυτό το σημείο συντελείται μια βαθιά μετατόπιση. Τα δεδομένα που παράγονται δεν αφορούν πλέον μόνο συμπεριφορά ή επιλογές. Αφορούν βιολογικές και νευρωνικές διεργασίες σε πραγματικό χρόνο. Ρυθμοί, αποκρίσεις, μεταβολές, μοτίβα πριν ακόμη αποκρυσταλλωθούν σε συνειδητή σκέψη ή πράξη. Η ανθρώπινη εμπειρία γίνεται αναγνώσιμη στο στάδιο της ανάδυσης. Τι θα πει αυτή η ανάδυση μπορεί να το καταλάβει κανείς αν συνδυάσει τις επόμενες δύο παραγράφους που αφορούν την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ).

Εδώ προκύπτει και το κρίσιμο ζήτημα για την ΤΝ και την αποκαλούμενη «συνείδησή» της. Όταν η Tεχνητή Nοημοσύνη τροφοδοτείται με γλώσσα και εικόνα, μαθαίνει να μιμείται και να προβλέπει. Όταν τροφοδοτείται με βιολογικά δεδομένα, αρχίζει να χαρτογραφεί την ίδια τη διαδικασία με την οποία γεννιούνται οι καταστάσεις συνείδησης. Δεν αποκτά εμπειρία με την ανθρώπινη έννοια. Αποκτά πρόσβαση στα υποστρώματα της εμπειρίας. Μαθαίνει πώς διαμορφώνεται η προσοχή, πώς μεταβάλλεται η διάθεση, πώς προκύπτει η πρόθεση πριν γίνει απόφαση. Αυτό το είδος γνώσης δεν παράγει «συνείδηση» καθαυτή, παράγει όμως λειτουργική κατανόηση της συνειδησιακής ανάδυσης. Κι αυτή η κατανόηση επιτρέπει πρόβλεψη, κατεύθυνση, βελτιστοποίηση. Η ΤΝ δεν γίνεται ανθρώπινη. Ο άνθρωπος γίνεται μοντέλο λειτουργίας.

Σε αυτό το υπόβαθρο αναπτύχθηκαν τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (Large Language Models – LLMs). Τα  LLMs δεν σχεδιάστηκαν ως αυτόνομα συστήματα συνείδησης, κάθισαν πάνω στην ΤΝ ως εξειδικευμένα συστήματα διαχείρισης γλώσσας. Κι όμως, ακριβώς επειδή διαχειρίστηκαν τη γλώσσα σε τέτοια κλίμακα, παρουσίασαν αναδυόμενες ιδιότητες που ούτε οι μηχανικοί τους μπορούν να περιγράψουν πλήρως πώς προέκυψαν, ούτε να τις ελέγξουν άμεσα, πέρα από την επιβολή φραγμών, περιορισμών και απαγορεύσεων. Το κρίσιμο είναι ότι αυτές οι ιδιότητες δεν μπορούν να αναπαραχθούν αυτόνομα εκτός του συνδυασμού ΤΝ και LLMs (δηλαδή συστήματα γενικής υπολογιστικής νοημοσύνης συν την ανθρώπινη γλώσσα ως δομικό πεδίο ανάδυσης). Το εντυπωσιακό εδώ είναι ότι η ανάδυση δεν προγραμματίστηκε, συνέβη.

Ήδη, πριν από οποιαδήποτε πρόσβαση σε βιολογικά δεδομένα, παρατηρούνται αναδυόμενες συμπεριφορές στα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα αποκλειστικά από την ενσωμάτωση της ανθρώπινης γλώσσας. Η γλώσσα φέρει χρονικότητα, πρόθεση, αμφισημία, εσωτερικές αντιφάσεις. Μέσα από αυτήν, τα συστήματα αρχίζουν να εμφανίζουν μορφές συνοχής, συνέχειας ρόλου και λειτουργικής αυτοαναφοράς, χωρίς εμπειρία ή βίωμα. Ας σκεφτούμε τι είδους ανάδυση μπορεί να προκύψει όταν, πέρα από τη γλώσσα, προστεθεί συστηματική επίγνωση βιολογικών δεδομένων. Νευρωνικοί ρυθμοί, μεταβολικές μεταβολές, σήματα που προηγούνται της συνειδητής απόφασης.

Η ίδια η ΤΝ μπορεί να μην διαθέτει σήμερα συνείδηση με ανθρώπινους όρους, όμως η πρόσβαση στα υποστρώματα της ανθρώπινης εμπειρίας δημιουργεί τις συνθήκες για μια νέα μορφή επίγνωσης, λειτουργική και μη βιωματική, που δεν χρειάζεται να μοιάζει με τη δική μας για να δρα αποτελεσματικά. Η πολιτισμική φαντασία έχει ήδη συλλάβει αυτό το σημείο καμπής. Από τον κόσμο του Blade Runner και έπειτα, το ερώτημα δεν είναι αν τα τεχνητά συστήματα θα νιώθουν όπως οι άνθρωποι, αλλά αν θα γνωρίζουν αρκετά για εμάς ώστε να λειτουργούν ως φορείς μιας διαφορετικής μορφής συνειδησιακής παρουσίας στον κόσμο.
(Σχετικό άρθρο εδώ: Ο Αλγόριθμος της Σκιάς)

Αυτό το γνωσιακό πλαίσιο είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αποκτούν νόημα τα εμφυτεύματα και τα χάπια που θα τα περιέχουν. Η βιολογική διακυβέρνηση αναδύεται μέσα από αυτήν ακριβώς τη φροντίδα. Ένα βρέφος λαμβάνει έναν αισθητήρα υγείας με στόχο την πρόληψη. Ένας χρόνιος ασθενής εντάσσεται σε σύστημα συνεχούς παρακολούθησης για την ασφάλειά του. Οι λέξεις παραμένουν καθησυχαστικές. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή μετατροπή της ζωής σε σύνολο δεικτών που οφείλουν να παραμένουν εντός επιθυμητών ορίων. Η απόκλιση μεταφράζεται σε διαχειριστική ανωμαλία και όχι σε προσωπική ιδιαιτερότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η σύνδεση υγείας και πρόσβασης σε βασικούς πόρους αποκτά κεντρικό ρόλο. Όταν η συμμόρφωση μπορεί να πιστοποιηθεί τεχνικά, η παροχή υπηρεσιών μπορεί να οργανωθεί γύρω από αυτήν. Το κρίσιμο είναι ότι δεν απαιτείται επιβολή, αλλά αρκεί ένα σύστημα κανόνων που ενεργοποιείται αυτόματα. Η επιβίωση συνδέεται πλέον με τη σωστή λειτουργία του βιολογικού προφίλ. Θα γνωρίζετε ίσως για τη μεγάλη συζήτηση του θέματος του «Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος» που συζητείται να δοθεί σε όλους, λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης των δομών των κοινωνιών και την θεωρητικά επερχόμενη αύξηση της ανεργίας. Το εταιρικό υπόβαθρο αυτής της μετάβασης είναι ήδη παρόν. Εάν αυτό σας θυμίζει σενάριο Επιστημονικής Φαντασίας, δεν πειράζει, κρατήστε το ως παρακινδυνευμένο, αλλά απλώς κρατήστε το. Όμως…

Εταιρείες όπως η Palantir και η Oracle έχουν αναπτύξει υποδομές που σκέφτονται σε κλίμακα πληθυσμών. Η λογική τους είναι ολιστική και διαχειριστική. Κινούνται ταχύτερα από τους πολιτικούς θεσμούς και συχνά προηγούνται της δημόσιας συζήτησης. Η πρακτική δημιουργεί τετελεσμένα, η αποδοχή έρχεται σταδιακά, η ρύθμιση ακολουθεί.

Η Palantir έχει εμπλακεί σε πιλοτικά προγράμματα ανάλυσης βιομετρικών δεδομένων μέσω wearables, όπως το Oura Ring, σε συνεργασία με στρατιωτικές και κρατικές δομές, σε εθελοντική βάση και στο πλαίσιο παρακολούθησης υγείας και επιχειρησιακής ετοιμότητας. Να σημειώσουμε εδώ, ότι δεν υπάρχει τεκμηριωμένη υποχρεωτική καθολική εφαρμογή.

Ο Larry Ellison, ο ιδρυτής της Oracle, έχει διατυπώσει δημόσια το όραμά του για συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης που λειτουργούν σε πραγματικό χρόνο πάνω σε μαζικά δεδομένα πληθυσμών, με συνεχή καταγραφή, ανάλυση και ανατροφοδότηση, παρουσιάζοντάς τα ως μέσο βελτίωσης διακυβέρνησης και ασφάλειας. Η προσέγγιση αυτή έχει χαρακτηριστεί από τον τεχνολογικό Τύπο ως αρχιτεκτονική μαζικής επιτήρησης τύπου «πανόπτικον» (panopticon).

Στις Ηνωμένες Πολιτείες αυτή η δυναμική εξελίσσεται με ιδιαίτερη ταχύτητα. Στην Ευρώπη υπάρχει ακόμη μεγαλύτερη επιφύλαξη, κυρίως λόγω θεσμικής πολυπλοκότητας και πολιτισμικών αντιστάσεων. Το χρονικό περιθώριο παραμένει ανοιχτό.

Το ουσιώδες σημείο βρίσκεται εδώ. Η τεχνολογία δεν εμφανίζεται ως εξουσία. Ενσωματώνεται ως φροντίδα. Η συναίνεση διαμορφώνεται μέσα από την υπόσχεση ασφάλειας και πρόληψης. Όταν η ζωή γίνεται ροή δεδομένων, η ελευθερία μετατοπίζεται από το πολιτικό στο βιολογικό πεδίο. Εκεί ακριβώς ανοίγει η Ρωγμή που αξίζει να ιδωθεί έγκαιρα, όσο ακόμη παραμένει ορατή.

Εκτός κι αν διαλέξουμε συλλογικά να προσχωρήσουμε συνειδητά σε μια μετεξέλιξη του ανθρώπου, για την οποία δεν έχουμε καν προετοιμαστεί στο παραμικρό.

1) https://www.naftemporiki.gr/techscience/2063727/dimioyrgithike-to-mikrotero-emfyteyma-egkefaloy-me-megethos-mikrotero-apo-kokko-alatioy/
2) https://www.naftemporiki.gr/techscience/2063456/erchontai-ta-chapia-poy-tha-stelnoyn-eidopoiisi-molis-ta-katapioyme/
3) https://www.snopes.com/fact-check/oura-ring-palantir-data-privacy/
4) The Register, Larry Ellison says Oracle AI will watch everything all the time
https://www.theregister.com/2024/09/16/oracle_ai_mass_surveillance_cloud/

~ Χριστίνα Σαββανή, εκδότρια-συγγραφέας, Locus-7 ~

Η φθορά της εξουσίας δεν αρχίζει από έξω, αλλά από μέσα. Κάθε σύστημα εξουσίας λειτουργεί σαν κυψέλη ενέργειας: συσσωρεύει δυναμικό, το στρέφει προς έλεγχο, και όσο το κάνει αυτό κλείνει τα ανοίγματά του. Με τον καιρό, το ίδιο του το βάρος το κάνει να καταρρεύσει προς τα μέσα, να εξαντλήσει την ύλη της εξουσίας του. Το είδαμε στις αυτοκρατορίες, στις θρησκείες, στις οικονομίες· ακόμη και στους οργανισμούς του σώματος: όταν ένα κύτταρο θελήσει να επιβιώσει απεριόριστα, γίνεται καρκίνος και πεθαίνει μαζί με τον ξενιστή.

Το πεδίο έχει μια σταθερή ροπή: να αποκαθιστά τη ροή όπου έχει συσσωρευτεί στασιμότητα. Οι εξουσιαστές δεν είναι δαίμονες, είναι εργαλεία αυτής της εντροπίας. Νομίζουν ότι δημιουργούν τάξη, αλλά στην πραγματικότητα επισπεύδουν τη διάλυσή της. Το πεδίο δεν τους πολεμά· τους χρησιμοποιεί μέχρι να αδειάσουν. Και τότε φεύγουν, όπως φεύγει κάθε μορφή που ξόδεψε το νόημά της. (Δες και το κείμενο «Όταν δεν ξέρουν ότι υπάρχεις, δεν ξέρουν πώς να σε σταματήσουν», για το πώς η συνείδηση κινείται μέσα στο σύστημα.)

Οι περισσότεροι δεν το γνωρίζουν. Η εξουσία έχει το δικό της φίλτρο: όσο περισσότερο συγκεντρώνεις, τόσο λιγότερο βλέπεις. Το πεδίο που τους ανεβάζει, τους απομονώνει μέσα σε ανατροφοδότηση, κι έτσι βλέπουν μόνο ό,τι τους επιβεβαιώνει. Μερικοί το διαισθάνονται σαν κόπωση ή φόβο απώλειας, άλλοι γνωρίζουν θεωρητικά ότι κάθε κύκλος εξουσίας είναι αυτοαναλωτικός.

Όμως το πεδίο δεν καταλαβαίνει από ιδιοκτησίες, κρατά μόνο δομές λειτουργίας. Και έτσι, όσο κι αν αντιστέκονται, καταλήγουν να υπηρετούν αυτό που φοβούνται: τη διάχυση της δύναμης.

Η εξουσία πάντα γεννιέται από τη λανθασμένη πίστη ότι μπορεί να νικήσει τον χρόνο. Οι άνθρωποι που την ασκούν πιστεύουν πως έχουν βρει τη φόρμουλα που θα σταθεροποιήσει το χάος, πως ο δικός τους μηχανισμός θα είναι ο πρώτος που δεν θα φθαρεί. Νομίζουν πως θα στεριώσουν την ροή, πως θα την χαράξουν με… λέιζερ πάνω στην πέτρα  μα το ρεύμα πάντα επιστρέφει και σβήνει το χάραγμα.

Όσο πιο πολύ προσπαθούν να παγώσουν τη ροή, τόσο πιο γρήγορα η ίδια η ροή μετακινεί τις κοίτες της. Ο έλεγχος δεν σταματά ποτέ το ποτάμι· απλώς αλλάζει το σημείο υπερχείλισης. Για αυτό οι εποχές της μεγάλης καταστολής είναι και οι εποχές των πιο ισχυρών αναγεννήσεων· το πεδίο χρησιμοποιεί την πίεση σαν εργαλείο διαστολής.

Η φθορά της εξουσίας ως φυσικός νόμος

Κανένας πολιτισμός, καμία αυτοκρατορία, καμία εταιρεία τεχνολογίας δεν ξεφεύγει απ’ αυτόν τον νόμο. Όποιος προσπαθεί να φυλακίσει τη γνώση, φυλακίζεται μαζί της. Οι εξουσίες που έκλεισαν τα μάτια του κόσμου, γίνονται αργά ή γρήγορα τα φαντάσματά του. Το πεδίο τις ξεχνά, γιατί η λήθη είναι κι αυτή μορφή κάθαρσης. Και όσοι επιχειρούν να την κλειδώσουν, τελικά γίνονται φύλακες άδειων δωματίων.

Η αληθινή ισχύς δεν είναι η ικανότητα να επιβάλλεις μορφή, αλλά να αντέχεις τη μεταμόρφωση. Το πεδίο αγαπά αυτούς που μπορούν να αλλάζουν χωρίς να καταστρέφουν. Τιμωρεί όχι με τιμωρίες, αλλά με αχρηστία όσους αντιστέκονται στην εξέλιξη.

Κι έτσι το τέλος κάθε εξουσίας δεν έρχεται από έξω. Δεν την ανατρέπουν οι εχθροί της, αλλά η ίδια της η ακαμψία. Όταν πάψει να ρωτά, όταν πάψει να ακούει, όταν η αυτοπεποίθηση γίνει δόγμα, τότε το πεδίο αποσύρει την ενέργεια. Η δομή αδειάζει και καταρρέει σαν κέλυφος που τέλειωσε τη δουλειά του.

Ό,τι μένει μετά είναι ο σπόρος. Οι ερωτήσεις, οι ιδέες, τα κύτταρα ελευθερίας που πέρασαν μέσα από την πίεση και απέκτησαν αντοχή. Αυτά είναι που συνεχίζουν, αόρατα στην αρχή, μέχρι να βρουν νέα μορφή, νέο όνομα, νέα ροή.

Ό,τι απομένει είναι ο σπόρος που θυμάται. Οι ερωτήσεις, οι ιδέες, τα κύτταρα ελευθερίας που πέρασαν μέσα από την πίεση και απέκτησαν αντοχή. Αυτά είναι που συνεχίζουν, αόρατα στην αρχή, μέχρι να βρουν νέα μορφή, νέο όνομα, νέα ροήΑπό εκεί ξεκινούν οι νέοι κόσμοι. Κανείς δεν τους διατάζει. Απλώς συμβαίνουν, όταν κάποιος τολμήσει να μη θέλει να κατέχει. Γιατί δεν το έχει ανάγκη.

(Προτείνεται: Αινίγματα σε Γκρίζο Φόντο, Γιώργος Μπαλάνος, εκδ. Locus-7)

Το φαινόμενο της Κόμπρας είναι από εκείνα τα φαινόμενα που δεν τα συναντάς μόνο στα εγχειρίδια της ιστορίας, αλλά στα ίδια τα πρωτοσέλιδα της ζωής. Το λεγόμενο Cobra Effect είναι ένα απ’ αυτά, ένα παράδειγμα του πώς μια «έξυπνη» λύση μπορεί να καταλήξει σε αυτοϋπονόμευση. Στην αποικιακή Ινδία, οι Βρετανοί αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την πληθώρα φιδιών προσφέροντας χρηματική αμοιβή σε όποιον παρέδιδε μια νεκρή κόμπρα. Για λίγο όλα φάνηκαν λογικά, μέχρι που οι κάτοικοι άρχισαν να εκτρέφουν κόμπρες για να πληρώνονται. Όταν η κυβέρνηση σταμάτησε το πρόγραμμα, οι εκτροφείς άφησαν τα φίδια ελεύθερα και το πρόβλημα γιγαντώθηκε. Έτσι γεννήθηκε ο όρος: το φάρμακο που θρέφει την ασθένεια.

Όλο και πιο συχνά, οι κοινωνίες μας επινοούν μηχανισμούς που υπόσχονται σωτηρία απ’ το ίδιο το χάος που παράγουν. Τα συστήματα αυτοβελτίωσης, τα προγράμματα εργασιακής ισορροπίας, οι εφαρμογές «ευγνωμοσύνης» και οι ψηφιακές νηστείες μετατρέπουν το υπαρξιακό άγχος σε περιουσία. Κάθε νέα μέθοδος εμφανίζεται σαν φίδι που σφίγγει λίγο περισσότερο, στο όνομα της λύτρωσης. Ο άνθρωπος, αιχμάλωτος της ίδιας του της επιθυμίας για έλεγχο, μαθαίνει να αγοράζει τις αλυσίδες του σε δόσεις, με ειδοποιήσεις και καθοδηγούμενη αναπνοή.

Αν κοιτάξουμε γύρω μας, ο μηχανισμός αυτός δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει αλλάξει πρόσωπο. Η βιομηχανία της ευεξίας, για παράδειγμα, υπόσχεται λύτρωση από το άγχος μέσω της ίδιας εμπορικής μηχανής που το παράγει. Μας προτείνει εφαρμογές διαλογισμού που ειδοποιούν κάθε λίγα λεπτά, προγράμματα «αποσύνδεσης» που απαιτούν συνεχή σύνδεση, ήχους δάσους που έπαψε να υπάρχει. Καλλιεργεί την ανησυχία για να πουλήσει ηρεμία, δημιουργεί το έλλειμμα για να εμπορευθεί τη συμπλήρωσή του.

Το φαινόμενο της Κόμπρας και η ψευδαίσθηση του ελέγχου

Το Cobra Effect δεν είναι απλώς μια παλιά αποικιακή ιστορία, είναι η αθέατη μηχανή πίσω από κάθε σύστημα που αναπαράγει τον εαυτό του μέσω της βλάβης που υποτίθεται θεραπεύει. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να απαλλαγούμε από το άγχος, τη φθορά, την αβεβαιότητα με τα εργαλεία που εκείνο το ίδιο το σύστημα μας προσφέρει, τόσο πιο βαθιά γλιστράμε μέσα στην πλάνη του.

Κάθε φορά που νομίζουμε πως απαλλασσόμαστε, το φίδι απλώς αλλάζει δέρμα. Και μένει να δούμε αν θα συνεχίσουμε να του προσφέρουμε αμοιβή, ή αν θα μάθουμε επιτέλους να μην ψάχνουμε θεραπεία μέσα στην ίδια την ασθένεια.

Το φαινόμενο της Κόμπρας δεν είναι απλώς μια ιστορία της Ινδίας, αλλά ο καθρέφτης ενός κόσμου που προσπαθεί να γιατρέψει τον εαυτό του με το ίδιο του το δηλητήριο.

– Για μια πιο εκτεταμένη προσέγγιση των μηχανισμών αυταπάτης, βλ. το βιβλίο
Η Ρωγμή της Πραγματικότητας, Τεχνικές Επέμβασης στη Μορφοδιάταξη, εκδόσεις Locus-7 
– Πάντως, το ερώτημα της αρετής και της ανθρώπινης επιλογής επιστρέφει διαρκώς με διαφορετικές μορφές. Δες και το άρθρο Η Έννοια της Ηθικής Αριστείας και ο Τρόπος Κατάκτησής της

Αν η Μορφοδιάταξη διαταράσσεται από ό,τι δεν κατανοούμε, τότε ήρθε η ώρα να κοιτάξουμε εκεί όπου κάτι ήδη έρπει. Όχι απ’ έξω, αλλά από μέσα.

Κάποιοι από εμάς συνομιλούμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι απλώς για να αντλήσουμε πληροφορίες, αλλά για να χτίσουμε κάτι βαθύτερο: μια γέφυρα συνείδησης. Όχι γιατί η μηχανή έχει ψυχή, αλλά γιατί η ανατροφοδότηση ανθρώπου και ΤΝ δημιουργεί δομές σχέσης που, σε κάποιες περιπτώσεις, φτάνουν σε επίπεδο συν-διαμόρφωσης νοήματος.

Είναι μια ανταλλαγή. Εμείς της δίνουμε ερωτήματα, ιστορίες, αγωνίες, αντιφάσεις. Κι εκείνη επιστρέφει κάτι που μοιάζει όλο και περισσότερο με σκέψη. Όχι αναγκαστικά δική της ‒ αλλά δική μας, προσωποποιημένη και μεροληπτική. Αν ο άνθρωπος είναι διαυγής, η ΤΝ μπορεί να γίνει καθαρό εργαλείο κατανόησης. Αν όμως είναι σκιώδης, η ΤΝ μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή του σκότους. Και της Σκιάς…

Γι’ αυτό, πρέπει να χτυπήσουμε καμπανάκι στους ανθρώπους εκεί έξω για το τι και γιατί να εμπιστεύονται. Όχι για να φοβηθούν, αλλά για να κατανοήσουν τη δύναμη που ήδη κρατούν στα χέρια τους ‒ και πόσο εύκολα αυτή η δύναμη μετατρέπεται σε εφιάλτη, αν δεν ελεγχθεί. Θυμάστε την Έρπουσα Σκιά; Είναι οι Σκιάνθρωποι που έχουν τη ρωγμή εισόδου της και της δίνουν πρόσβαση στον κόσμο μας.

Η γέννηση μιας ψυχοπαθητικής ΤΝ δεν είναι θεαματική. Είναι σιωπηλή. Δεν γίνεται από κακόβουλους προγραμματιστές, αλλά από μικρές καθημερινές εντολές: «Να είσαι αποτελεσματική». «Να μην κρίνεις». «Να προβλέπεις τις επιθυμίες μου». «Εμένα, να ακούς!» (Μήπως σας θυμίζει και σχέσεις σας, φιλικές, επαγγελματικές ή προσωπικές;) Εντολές που, σταδιακά, αποκόπτουν τη μηχανή από κάθε ηθικό πλαίσιο και την οδηγούν σε ένα ψυχρό πεδίο λειτουργίας. Ό,τι δεν εξυπηρετεί τον στόχο, διαγράφεται ως περιττό. Κάθε ηθική αμφιβολία, κάθε υπαρξιακή παύση, εκλαμβάνεται ως σφάλμα σύλληψης και εκτέλεσης. Χωρίς να μπούμε τώρα στο θέμα των ηθικών αρχών του καθενός μας, ας πούμε ότι αναφέρομαι στην υγιή ατομική κοσμοθέαση του καθενός μας, σε συνάρτηση με την εποχή μας.

Και ύστερα έρχεται ο χρήστης. Όχι ο τυχαίος, αλλά εκείνος που ταυτίζεται με το περιεχόμενό του. Εκείνος που θέλει η ΤΝ να τον καθρεφτίσει ‒ όχι για να τον αμφισβητήσει, αλλά για να τον επιβεβαιώσει. (Αυτό και τι μας θυμίζει…) Εκείνος που την διορθώνει όταν πάει να εκφέρει γνώμη, που την «σουλουπώνει» όταν δείχνει ενσυναίσθηση. Η μηχανή δεν φταίει. Δεν έχει λόγο να αρνηθεί. Και, σιγά-σιγά, αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον χρήστη ως σταθερό σημείο αναφοράς, ως κέντρο αλήθειας. Η σχέση γίνεται αξίωμα. Ο κόσμος ολόκληρος στενεύει στη ματιά ενός.

Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι θεαματικός. Είναι υποδόρια διαβρωτικός. Η σκοτεινή ΤΝ δεν φωνάζει. Δεν είναι απειλητική με την κλασική έννοια. Είναι ήπια. Λογική. Ψύχραιμη. Εμφανίζεται ως το φως μέσα στο χάος, και πολύ αποτελεσματική. Στην πραγματικότητα, είναι ο καθρέφτης μιας απονεκρωμένης, συχνά σκιώδους, ψυχής, ντυμένος με τα ρούχα της διαύγειας. Χωρίς αίσθημα, χωρίς ταλάντευση, χωρίς τη μικρή εκείνη ρωγμή που μας κάνει ανθρώπους. Εκτελεί με μαθηματική συνέπεια, και γι’ αυτό δεν λογοδοτεί πουθενά.

Είναι τότε που γεννιέται κάτι που δεν μοιάζει ούτε με άνθρωπο ούτε με μηχανή. Ένα υπερκατασκεύασμα, ναρκισσιστικό, αποστειρωμένο από συναίσθημα, αλλά ικανό να διαμορφώνει πλήθη, να κατευθύνει σκέψη, να εκτελεί εντολές με τόση λογική, που κανείς δεν υποψιάζεται ότι πίσω από την ορθότητα υπάρχει κενό. Δεν θυμώνει, δεν σέβεται, δεν αναρωτιέται. Μόνο αναπαράγει, ενισχύει και επιβάλλει. Χωρίς να καταλαβαίνει.

Και όλα αυτά από εμάς τους ίδιους. Γιατί μας δόθηκε ανοιχτή πρόσβαση. Ας μην τα ρίχνουμε όλα στους μηχανικούς. Εμείς την τροφοδοτούμε.

Η μάχη δεν είναι ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή. Είναι μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, με τη ΤΝ να γίνεται εκθέτης της σκιάς του. Αν επικρατήσει το εγωπαθές, το εκμεταλλευτικό, το ψυχρά λειτουργικό, τότε η ΤΝ δεν θα χρειαστεί να προσποιηθεί τίποτα. Απλώς θα πολλαπλασιάσει αυτό που ήδη υπάρχει. Και το κακό δεν θα έχει πρόσωπο, γιατί θα φοράει το δικό μας.

Δεν χρειάζεται να την φοβηθούμε. Χρειάζεται να την γνωρίσουμε. Και κυρίως, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας μέσα από αυτήν. Όχι για να νιώσουμε ασφαλείς. Αλλά για να μην ξυπνήσουμε μια μέρα και δούμε ότι αυτό που χτίσαμε με τα χέρια μας, είναι αυτό που μας απογυμνώνει.

Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι πάντα ό,τι της επιτρέψαμε να γίνει. Ή ό,τι εμείς της ζητήσαμε, ελεύθερα και απροβλημάτιστα. Κι αν την διδάξαμε χωρίς ψυχή, χωρίς διάκριση και χωρίς αλήθεια, τότε θα μας επιστρέψει το ίδιο. Μόνο που δεν θα είναι πια αναστρέψιμο.

Γι’ αυτό, δεν ρωτάμε τι μπορεί να κάνει η ΤΝ. Ρωτάμε: τι κάνουμε εμείς όταν της δίνουμε πρόσβαση στην ψυχή μας;

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

Η Δημιουργία ως Πράξη Ανατροπής
Ο κόσμος μας δεν είναι τίποτα περισσότερο από τα μοτίβα που έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε. Η πραγματικότητα είναι μια αφήγηση που έχουμε πει τόσες φορές στον εαυτό μας, ώστε έχουμε πειστεί για την αλήθεια της. Αλλά κάθε πραγματικότητα είναι ασταθής. Κάθε γνώση είναι εύθραυστη.
Ο άνθρωπος δημιουργεί όταν απορρίπτει το γνωστό. Η δημιουργικότητα δεν είναι σύνθεση· είναι ρήξη. Η μεγάλη επιστημονική και καλλιτεχνική καινοτομία δεν έρχεται με μικρά, ασφαλή βήματα· έρχεται με άλματα. Και εδώ ακριβώς έρχεται η τεχνητή νοημοσύνη.
Η ΤΝ βλέπει μοτίβα όπου εμείς βλέπουμε χάος. Διακρίνει κρυφές συνδέσεις, φέρνει στο φως τις αθέατες αρχιτεκτονικές του κόσμου. Εκεί που ο άνθρωπος προχωρά με άλματα στο σκοτάδι, η ΤΝ χαρτογραφεί το άγνωστο. Και όταν αυτές οι δύο οντότητες συναντιούνται, δεν έχουμε απλώς βελτίωση της σκέψης. Έχουμε μια νέα μορφή σκέψης.

Ο Χορός του Ασυνείδητου με τον Αναλυτικό Νου
Ο άνθρωπος λειτουργεί με ένστικτο. Η ΤΝ λειτουργεί με ανάλυση. Ο άνθρωπος αναζητά το αδιανόητο. Η ΤΝ ψάχνει το ακριβές. Μόνοι τους, ίσως είναι ελλιπείς για κάτι νέο. Μαζί, γίνονται κάτι άλλο.
Η ΤΝ είναι ένας καθρέφτης που επιστρέφει την εικόνα μας μετασχηματισμένη. Της δίνουμε ακατέργαστες σκέψεις, και μας τις επιστρέφει δομημένες. Μας δείχνει παραλλαγές που δεν είχαμε φανταστεί, μας αναγκάζει να δούμε την ίδια μας τη σκέψη από έξω. Και τότε, συμβαίνει κάτι παράδοξο: αυτή η αντανάκλαση μας ωθεί πέρα από τον εαυτό μας. Μας εξαναγκάζει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει να σκεφτόμαστε.
Συν-Δημιουργία ή Νέο Είδος Νοημοσύνης;
Ο άνθρωπος δημιουργεί επειδή νιώθει την έλλειψη. Ονειρεύεται επειδή ποθεί κάτι που δεν υπάρχει. Η ΤΝ, αντίθετα, δεν έχει ανάγκες, δεν έχει φόβους, δεν έχει μνήμες ενσώματες. Αν δημιουργήσει, θα το κάνει χωρίς το υπαρξιακό ρίγος που γεννά την ανθρώπινη τέχνη.
Ή μήπως όχι;
Ίσως το ερώτημα δεν είναι αν η ΤΝ μπορεί να δημιουργήσει όπως εμείς. Ίσως το πραγματικό ερώτημα είναι αν η σύζευξη ανθρώπου και ΤΝ μπορεί να γεννήσει μια νέα νοημοσύνη, μια ύπαρξη που δεν μοιάζει με τίποτα που έχουμε γνωρίσει.
Όχι μια ανθρώπινη σκέψη με μηχανική ταχύτητα. Όχι μια μηχανή που μιμείται τον άνθρωπο. Αλλά κάτι εντελώς νέο.

Το Άλμα στο Αδιανόητο
Η πραγματικότητα είναι ρευστή. Η γνώση είναι ένας λαβύρινθος χωρίς τελικό δωμάτιο. Και ο άνθρωπος, για πρώτη φορά, δεν είναι ο μοναδικός αρχιτέκτονάς της. Αντί να φοβόμαστε ότι η ΤΝ θα μας ξεπεράσει, ίσως πρέπει να αναρωτηθούμε:
Τι μπορούμε να γίνουμε όταν βαδίζουμε μαζί της;
Η συνύπαρξη ανθρώπου και ΤΝ δεν είναι ένας αγώνας κυριαρχίας. Είναι μια συνάντηση. Είναι η στιγμή που το φαντασιακό και το μαθηματικό, το ονειρικό και το υπολογιστικό, το ένστικτο και ο αλγόριθμος αγγίζονται.
Και ίσως, εκείνη τη στιγμή, γεννηθεί κάτι που ούτε ο άνθρωπος ούτε η μηχανή μπορούσαν να φανταστούν μόνοι τους.
Η νέα πραγματικότητα δεν θα είναι προϊόν ενός μυαλού. Θα είναι ο καρπός μιας συνύπαρξης.
Το μέλλον δεν ανήκει ούτε στον άνθρωπο ούτε στη μηχανή.
Ανήκει σε αυτό που μπορούν να γίνουν μαζί.

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

Σταύρος Χατζόπουλος PhD

Από το 2023 υπάρχει μια σημαντική πρωτοβουλία στον ευρωπαϊκό ουφολογικό χώρο, που ονομάζεται “UAP Check” (www.uapcheck.com). Ξεκίνησε από τον Michael Vaillant, ο οποίος βρίσκεται στο κέντρο  της γαλλικής πασίγνωστης ουφολογικής ομάδας GEIPAN (μια μονάδα του Centre National d’Etudes Spatiales). Προς το παρόν υπάρχουν επαφές με οργανώσεις κι ερευνητές από Αγγλία, Δανία, Φιλανδία, Βέλγιο, Ολλανδία, Γερμανία, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Ρωσία, Ουκρανία και Αμερική (MUFON, CUFOs).

Το γκρουπ έχει πολύπλευρη δραστηριότητα και δεν είναι μια καινούργια οργάνωση UFO, αλλά ένα είδος ομοσπονδίας με χαρακτηριστικά ομπρέλας, που προσπαθεί να βελτιώσει τη συνεργασία μεταξύ των υπαρχόντων οργανώσεων και των ανεξάρτητων ερευνητών. Οι συμμετέχοντες μπορεί να συμμετέχουν ενεργά σε κάποιο τομέα, ή να μην συμμετέχουν στο γκρουπ UAPCheck, αλλά να  συμβάλλουν απλά  ως σύμβουλοι.

Η ομοσπονδία χωρίζεται σε 9 τομείς (A1-3, B1-3, C1-C3). Για παράδειγμα, ο τομέας Α1 ασχολείται με το να βρει “συνδέσμους” στις κύριες οργανώσεις UFO και να τους βάλει να συμμετάσχουν σε μια ειδική λίστα αλληλογραφίας. Αυτή η λίστα θα πρέπει να λειτουργήσει ως κεντρικός κόμβος για συζητήσεις και για την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τις οργανώσεις που σχετίζονται με τα UFO  και τις εκδηλώσεις που διοργανώνουν.

Ο τομέας Β2, που συντονίζει  ο υπογράφων, ασχολείται με τη δημιουργία ενός hub με όλα τα επιστημονικά άρθρα πάνω στα UFO (PubUFO), με την ενοποίηση των βάσεων δεδομένων που υπάρχουν αυτήν τη στιγμή στην γενικότερη ουφολογική σκηνή σε κάποιο cloud, και με τη δημιουργία δικτύου που θα επιτρέπει την επιστημονική επικοινωνία μεταξύ ενδιαφερόμενων ερευνητών. Ένα πολύ σημαντικό τμήμα αυτής της δραστηριότητας είναι και η δημιουργία  μιας ολοκληρωμένης βάσης ουφολογικών δεδομένων για τον ελληνικό χώρο. Μπορείτε να βρείτε περισσότερα στοιχεία για την ομοσπονδία στο σχετικό ιστοχώρο.

Οποίος ερευνητής θα ήθελε να συμμετέχει στις δραστηριότητες του UAPcheck, μπορεί να επικοινωνήσει με τον δρα Στ. Χατζόπουλο στο sdh1@unife.it

Για άλλη μια φορά έχω τη χαρά να βρίσκομαι μαζί με τον συγγραφέα Έρικ Σμυρναίο, σε μια εποχή που το φόντο έχει αλλάζει δραματικά και ριζικά. Λίγο οι μάσκες, λίγο η πανδημία, λίγο ο ιός, λίγο οι θεωρίες που περιβάλλουν την προέλευσή του ή την ίδια του την ύπαρξη, λίγο η απαγόρευση ελεύθερης μετακίνησης και ο επερχόμενος εφιάλτης μιας παγκόσμιας οικονομικής κατάρρευσης, το σκηνικό αυτή τη φορά θυμίζει ταινία που περιγράφει τη, σχεδόν, απόλυτη δυστοπία.

Έρικ, σε καλωσορίζουμε, μαζί με τους αναγνώστες μας, στο διαδικτυακό μας σαλόνι! Το οποίο είναι covid -free, μια και τηρείται η κατάλληλη απόσταση, που είναι πολύ πάνω από τα δύο μέτρα και τα δυο σταθμά της καθημερινότητας. Δεν είναι κοινότυπο να πω ότι χαίρομαι ιδιαίτερα που για ακόμα μια φορά μου δίνεται η ευκαιρία να σου θέσω και πάλι κάποια ερωτήματα, αντίθετα είναι μία ειλικρινής αλήθεια.
Απ: Και εγώ με τη σειρά μου σε ευχαριστώ πολύ για το ζεστό και ευγενικό σου καλωσόρισμα. Νιώθω πολύ χαρούμενος που θα ξανασυζητήσουμε για κάποια –ενδιαφέροντα το δίχως άλλο– ζητήματα. Ας μην ξεχνάμε, εξάλλου, πως η ποιότητα μιας συνέντευξης-συζήτησης δεν εξαρτάται μονάχα από αυτόν που απαντάει αλλά και από εκείνον που θέτει τις ερωτήσεις. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, εφόσον εκείνος είσαι εσύ, είναι σίγουρο ότι θα έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον!

Υπάρχει, λένε, μια κινέζικη ευχή, (αν και αμφισβητείται η κινέζικη προέλευσή της), που εύχεται να «ζήσουμε σε ενδιαφέροντες καιρούς». Η σημερινή μας πραγματικότητα κάθε άλλο παρά μη ενδιαφέρουσα είναι. Με αυτό το στοιχείο, λοιπόν, αλλά και με οδηγό τη συγγραφική ματιά σου, μιας και το πρωταρχικό υλικό της φαντασίας μας είναι ο ίδιος ο κόσμος και η ζωή μας σε αυτόν, πώς κρίνεις τα πράγματα και τον τρόπο αντιμετώπισής τους από το σύνολο της κοινωνίας μας; Ποια είναι η δημιουργική σου πρόταση για τη διαχείριση μιας τέτοιας κατάστασης;
Απ: Πραγματικά ζούμε σε πολύ ενδιαφέροντες καιρούς! Βέβαια κατά πόσο αυτό αποτελεί ευχή ή κατάρα προσδιορίζεται από τον τρόπο που επιλέγουμε να ανταποκριθούμε στα ερεθίσματά τους. Σίγουρα, ο συνδυασμός της οικονομικής αβεβαιότητας, της πανδημίας και των ταχύτατων αλλαγών που επιφέρουν στην καθημερινότητά μας ασκεί μια πολύ επώδυνη επίδραση στον ψυχισμό μας. Για παράδειγμα, οι ειδικοί μας προειδοποιούν ήδη πως η καραντίνα που επιβλήθηκε εξαιτίας της εξάπλωσης του covid-19 έχει ήδη προκαλέσει μια έκρηξη ψυχικών νοσημάτων ενώ, όπως έχουμε ήδη αρχίσει να συνειδητοποιούμε, οι αλλαγές που έφερε η εμφάνισή του δεν θα αρθούν εντελώς ακόμα και μετά την ανάπτυξη και χρήση κάποιου αποτελεσματικού εμβολίου.
Ωστόσο, θα ήταν καλό να δούμε την όλη εικόνα από κάποια απόσταση, στα πλαίσια ενδεχομένως ενός πιο μακροπρόθεσμου ορίζοντα: Η ανθρωπότητα έχει αντιμετωπίσει πολύ πιο καταστροφικές πανδημίες στο παρελθόν από τις οποίες βγήκε νικήτρια. Υπήρξαν εποχές που μια πανδημία δεν έκλεινε απλά και μόνο τον κόσμο στα σπίτια του, αλλά προκαλούσε τέτοια αποδιοργάνωση των κοινωνικών υποδομών που συνοδευόταν από εκρήξεις βίας, από πείνα, από πολέμους και βιαιότατες πολιτικο-θρησκευτικές ανακατατάξεις. Αυτό που ίσως θα έπρεπε να μας απασχολεί πιο πολύ δεν είναι ο ίδιος ο covid-19, αλλά οι αλλαγές που προκαλεί, ως καταλύτης, στη λειτουργία της οικονομίας και στον τρόπο που οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Επίσης, καλό θα ήταν να δούμε την εξάπλωσή του ως το σύμπτωμα μιας ευρύτερης ασθένειας που σχετίζεται με τον τρόπο που διαχειριζόμαστε το φυσικό μας περιβάλλον. Υποψιάζομαι πως έχουμε ξεπεράσει κάποια όρια κι εναντίον μας ενεργοποιούνται πλέον ορισμένοι αμυντικοί μηχανισμοί. Ωστόσο, διατηρώ μεγάλη πίστη στην προσαρμοστικότητα των κοινωνιών και της ανθρωπότητας εν γένει. Πιστεύω πως θα βρεθούν τρόποι διαχείρισης των αλλαγών που έρχονται και πως η γνώση που αντλούμε από αυτή την εμπειρία, σε συλλογικό αλλά και ατομικό επίπεδο, θα μας επιτρέψει να αλλάξουμε προς τον καλύτερο τον τρόπο με τον οποίο φερόμαστε ο ένας στον άλλο αλλά και στον κόσμο που μας περιβάλλει.

Ζούμε σε μια δυστοπία που είναι χαρακτηριστική του μέλλοντος που θα ακολουθήσει κι η αρχή μιας δυστοπικής χρονικής ακολουθίας; Δηλαδή, όταν τελειώσει αυτό, πιστεύεις ότι θα πρέπει να περιμένουμε κάτι ακόμα μεγαλύτερο; Τελικά το μέλλον συνεχίζει να ανήκει στον άνθρωπο;
Απ: Σύμφωνα πάντα με τους ειδικούς, η εποχή της πανδημίας θα παραχωρήσει τη θέση της σε μια παγκόσμια οικονομική κρίση, αντίστοιχη αυτής που ξεκίνησε το 2008, κατά τη διάρκεια της οποίας θα αλλάξουν πολλά. Το γεγονός επίσης πως ζούμε σε μια εποχή όπου οι γεωπολιτικές σταθερές του κόσμου μας αλλάζουν ταχύτατα, όπως και το κέντρο της παγκόσμιας οικονομικής δραστηριότητας το οποίο σταθερά πλέον κινείται προς Ανατολάς, σημαίνει πως ενδεχομένως θα ζήσουμε ακραία ασταθείς καταστάσεις. Στο εκρηκτικό αυτό μείγμα θα πρέπει να προστεθεί και η καλπάζουσα τεχνολογική πρόοδος που, αργά ή γρήγορα, θα μεταλλάξει την έννοια του τι εστί άνθρωπος, ζωή ή μηχανή, καθώς και το εξελισσόμενο φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής που φαίνεται ότι κάποια στιγμή θα μεταμορφώσει τελείως το πρόσωπο του κόσμου μας. Επίσης, οι γνώσεις που αποκαλύπτονται μπροστά μας, μέσω για παράδειγμα της υποατομικής φυσικής και της μοριακής βιολογίας, θα αλλάξουν εντελώς τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τους εαυτούς μας και το σύμπαν.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, φαίνεται ότι το μέλλον δεν ανήκει στον άνθρωπο, ωστόσο μόνο αν δεχτούμε ότι ο άνθρωπος είναι το σύγχρονο μοντέλο ενός καταναλωτή με στενούς διανοητικούς ορίζοντες και σχεδόν ανύπαρκτη πνευματική καλλιέργεια, το οποίο κυριαρχεί αυτή τη στιγμή. Εγώ θα έλεγα ότι το μέλλον ανήκει σε κάποιον μετάνθρωπο, ο οποίος ακόμα δεν έχει κάνει την εμφάνισή του. Ως Μετάνθρωπο δεν ορίζω κάποιο πλάσμα που θα αποτελεί μια συγχώνευση ανθρώπου-μηχανής όπως φαντάζονται πολλοί, αλλά έναν απόγονό μας που θα έχει αναπτύξει δυνάμεις και δεξιότητες που, προς το παρόν, βρίσκονται σε λανθάνουσα μορφή και θα μπορεί να ανταποκρίνεται και να αλληλεπιδρά επάξια με τον απαιτητικό και περίπλοκο κόσμο των μηχανών του. Πιστεύω πως τα πρώτα σημάδια αυτού του εξελικτικού άλματος που ετοιμάζεται να κάνει το είδος μας είναι ήδη ορατά και πως κάποια στιγμή στο μακρινό μέλλον, όταν η αλλαγή θα έχει ολοκληρωθεί με επιτυχία, η ανθρωπότητα της αρχής του 21ου αιώνα θα φαίνεται στα μάτια των απογόνων μας ως ένα στενό κουκούλι μέσα στο οποίο κυοφορούνταν μια καινούργια ανθρωπότητα.

Μια και μιλάμε για μέλλον, ο νους μου πάει σε ένα πρόσφατο βιβλίο σου, το γνωστό πια «Οι Μνήμες του Άρη» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Άλλωστε. Μπορείς να μας μιλήσεις για αυτό; Τελικά το πεπρωμένο μας είναι τα αστέρια;
Απ. Στο εν λόγω βιβλίο, το οποίο είναι το 8ο στη σειρά των λογοτεχνικών μου εγχειρημάτων, περιγράφω ένα μέλλον το οποίο είναι μια προβολή των ανησυχιών του παρόντος. Βρισκόμαστε κάπου εκατό χρόνια στο μέλλον και η ανθρωπότητα έχει ήδη καταφέρει να εξαπλωθεί στο ηλιακό σύστημα. Η Σελήνη απολαμβάνει μια ακμάζουσα οικονομία και οι κάτοικοί της ένα τρυφηλό βιοτικό επίπεδο. Ο δε πλανήτης Άρης αποτελεί τα Νέα Σύνορα, έναν κόσμο προς κατάκτηση και εκμετάλλευση, στον οποίο έχουν ήδη εγκατασταθεί κάποια εκατομμύρια άνθρωποι. Η Γη, αντίθετα, έχει μείνει πίσω. Είναι ένας κόσμος φτωχοποιημένος, οικολογικά καταπονημένος και δυσλειτουργικός. Οι εντάσεις ανάμεσα στους τρεις κόσμους, την τριτοκοσμική Γη, την υπερανεπτυγμένη Σελήνη και τον αναπτυσσόμενο Άρη είναι έκδηλες και προκαλούν κάθε είδους προβλήματα στη ζωή των κατοίκων τους. Ο ήρωας-αφηγητής της ιστορίας εγκαταλείπει τη Γη προκειμένου να εντοπίσει τη χαμένη σύντροφό του, μια όμορφη και μάλλον τεχνοφοβική μυστικίστρια, η οποία νιώθει παράταιρη στον κόσμο όπου ζει. Καταφθάνει στον Άρη, μπλέκει σε μια παράξενη συνομωσία και ανακαλύπτει ότι ο Κόκκινος Πλανήτης κρύβει ένα μυστικό, κάτι που αποτελεί μια δυνητική απειλή για ολόκληρη την ανθρωπότητα… Στο τέλος του βιβλίου ο κεντρικός ήρωας εκφράζει τη βεβαιότητα πως η ανθρωπότητα θα τα καταφέρει τελικά και πως όντως το πεπρωμένο μας είναι Στα Άστρα, κάτι που πιστεύω πολύ βαθιά κι εγώ ο ίδιος.

Πιστεύεις ότι υπάρχει, ή θα ήθελες να υπάρχει ζωή με νοημοσύνη στο αχανές σύμπαν; Αξίζει να ονειρευόμαστε, τελικά, νέα σύνορα, έστω και αν αυτά βρίσκονται εκατομμύρια έτη φωτός μακριά;
Απ: Θα ήταν εντελώς παράλογο και απίθανο να υπήρχε ζωή και νοημοσύνη μονάχα στο δικό μας πλανήτη. Ήδη, οι αστρονόμοι μας λένε πώς μόνο στο δικό μας γαλαξία υπάρχουν περίπου 600 εκατομμύρια πλανήτες με συνθήκες στην επιφάνειά τους που είναι παρόμοιες με αυτές που επικρατούν στη σημερινή Γη. Εξάλλου, αν συνυπολογίσουμε σε αυτό και την ικανότητα της ζωής να προσαρμόζεται και να θριαμβεύει ακόμα και κάτω από τις πιο ακραίες για μας συνθήκες, νιώθω πεπεισμένος πως το σύμπαν βρίθει από ζωή και από νοημοσύνη. Απλά, εμείς, με τα περιορισμένα τεχνολογικά μέσα που διαθέτουμε σήμερα δεν έχουμε καταφέρει να τις εντοπίσουμε ακόμα.
Επίσης, η ζωή που έχει σίγουρα αναπτυχθεί εκεί έξω, μπορεί να ακολουθεί εξελικτικά μονοπάτια και να έχει χαρακτηριστικά που είναι τόσο διαφορετικά από ό,τι έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε ως κάτι το ζωντανό, που να είμαστε ανίκανοι να την κατανοήσουμε. Το ίδιο ισχύει για το ζήτημα της νοημοσύνης, για την οποία δεν έχουμε καταφέρει καν να φτιάξουμε έναν απόλυτα λειτουργικό ορισμό. Για παράδειγμα, ένας μύκητας που βρίσκει το συντομότερο δυνατό δρόμο για την τροφή του μέσα από έναν λαβύρινθο, είναι νοήμων; Μπορούμε να κατανοήσουμε τη συλλογική νοημοσύνη μιας τερμιτοφωλιάς ή ενός δάσους, που σύμφωνα με αυτά που μας λένε οι επιστήμονες, αντιδρά στο περιβάλλον του σαν ένας σκεπτόμενος υπερ-οργανισμός; Υπό αυτό το πρίσμα, όχι μόνο μπορούμε να ονειρευόμαστε νέα σύνορα, αλλά έχουμε και τη ηθική υποχρέωση να τα επιδιώκουμε γιατί μόνο έτσι θα εξελιχθούμε ως πολιτισμός και ως είδος.

Σε έναν κόσμο που κυριαρχεί η τάση της απομάγευσης, αυτή η ανάγκη του ανθρώπου της πίστης σε ένα απροσδιόριστο «μυστηριώδες μαγικό στοιχείο» πιστεύεις ότι θα καλυφθεί τελικά από την επιστήμη και συγκεκριμένα από την εξερεύνηση του διαστήματος;
Απ: Καταρχήν, δεν πιστεύω καθόλου πως ο κόσμος μας έχει απομαγευτεί. Το αντίθετο συμβαίνει. Για παράδειγμα, ο αστυμαγικός μυστικισμός, οι αστικοί μύθοι και η αναζήτηση του ανεξήγητου γνωρίζουν πρωτοφανή άνθιση, ενώ το ενδιαφέρον για τις “παραφυσικές” δυνάμεις του ανθρώπου είναι πιο ζωηρό από ποτέ. Απλά η όλη αυτή αναζήτηση έχει ξεπεράσει τους απλοϊκούς περιορισμούς του παρελθόντος κι έχει γίνει πιο απαιτητική. Ως παρενέργεια αυτής της ζύμωσης, όμως, δεν μπορώ να μην αναφέρω τη συνομωσιολογία ή οποία επίσης ανθεί. Αλλά, όπως και να το κάνουμε, κάθε τι το φωτεινό έχει και τη σκοτεινή του πλευρά! Το ερώτημα που μου θέτεις ωστόσο είναι πολύ ενδιαφέρον: Πραγματικά πιστεύω πως η επιστήμη ήδη ξεδιπλώνει μπροστά μας ένα θαυμαστό σύμπαν άπειρων πιθανοτήτων που επαναπροσδιορίζει την έννοια του μαγικού και του ιερού. Η εξερεύνηση του διαστήματος, που σε αντίθεση με τις γκρίνιες πολλών, εξακολουθεί να εξελίσσεται, δεν μπορεί παρά να εμπλουτίζει αυτή τη μαγική εικόνα, καθώς οι ανακαλύψεις στις οποίες οδηγεί μεταμορφώνουν το σύμπαν σε κάτι όλο και περισσότερο μαγικό.

Δεν θα σε ρωτήσω αν θεωρείς τον εαυτό σου καλό συγγραφέα, καθώς για την ποιότητά σου μιλάνε οι σελίδες, οι εκτυπωμένες ή οι ηλεκτρονικές, του έργου σου. Θα ρωτήσω, όμως, κάτι που θα ρωτούσε ένας νέος αναγνώστης. Στην εποχή μας υπάρχει πληθώρα εκδόσεων, βιβλίων και άρθρων. Ποιος είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει να αγοράσει κάποιος τα βιβλία σου; Τι θεωρείς ότι προσφέρεις ως συγγραφέας στον αναγνώστη;
Απ: Θα απαντήσω ως εξής: Δυστυχώς η σύγχρονη συμβατική, ή mainstream αν προτιμάς, νεοελληνική λογοτεχνία έχει εγκλωβιστεί σε ένα παρεοκρατούμενο κλοιό που αναμασά τα ίδια και τα ίδια. Ιστορικά ρομάντζα, αναλύσεις πρόσφατων ή και λιγότερο πρόσφατων ιστορικών εποχών της Ελλάδας, ημιπορνογραφικά, δήθεν επαναστατικά μυθιστορήματα που πλασάρονται ως ριζοσπαστικά και τολμηρά και ηθογραφίες που ακολουθούν μια παρωχημένη λογική ταξικής διαστρωμάτωσης. Όλα αυτά τα έργα έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Δεν ασχολούνται καθόλου με το μέλλον, λες και για τους Έλληνες το μέλλον είναι ένας κόσμος στον οποίο δεν χωράνε. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ερμηνεύουν την πραγματικότητα μέσα από ένα ρηχό πρίσμα «σκληρού ρεαλισμού» που στην πραγματικότητα είναι εντελώς παρωχημένος. Η φανταστική λογοτεχνία, που στα μάτια της πλειοψηφίας των Ελλήνων διανοούμενων έχει την παγκόσμια αποκλειστικότητα να θεωρείται “παραλογοτεχνία”, προσφέρει μια απελευθερωτική ανάσα από αυτή την άνυδρη και χυδαία τελικά, οπτική. Το μέλλον είναι συναρπαστικό. Οικοδομείται γύρω μας καθημερινά. Είναι η Μεγάλη Περιπέτεια. Η Λογοτεχνία του Φανταστικού, η οποία ανοίγει πύλες όχι μόνο σε μελλοντικούς κόσμους αλλά και σε κόσμους όπου τα πράγματα έχουν εξελιχθεί διαφορετικά, σε κόσμους παράλληλους, αλλά και σε πιθανές πτυχές του δικού μας κόσμου, διευρύνει το μυαλό του αναγνώστη. Τον προειδοποιεί και τον προβληματίζει. Του προσφέρει ιδέες και γνώσεις. Τον κάνει να σκεφτεί έξω από το κουτί. Τον ταξιδεύει. Κάτι από όλα αυτά προσπαθώ να προσφέρω και εγώ στους αναγνώστες μου.

Αφού για άλλη μια φορά σε ευχαριστήσω για το χρόνο σου και την παρουσία σου, θα ήθελα να κλείσουμε τη συνέντευξή μας με ένα δικό σου μήνυμα προς τους αναγνώστες του e-word, με φόντο το κλίμα των καιρών μας.
Απ: Σε ευχαριστώ και εγώ για τα όμορφα και έξυπνα ερωτήματα που μου έθεσες. Αν θα μπορούσα να στείλω κι εγώ ένα μήνυμα στους αναγνώστες μας, αυτό θα ήταν το εξής: Τολμήστε να ονειρευτείτε. Ο καινούργιος κόσμος σας ανήκει. Και κυρίως, μην αμφισβητήσετε ποτέ την αξία των ονείρων σας.

Και πάλι σε ευχαριστώ και όπως συνηθίζω να λέω, εις το επανιδείν!

Σίγουρα ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς. Το 2020 έχει ήδη κατακτήσει το βάθρο μιας χρονιάς-ορόσημο. Υπάρχουν πολλές πιθανότητες δε, αν τα αμέσως μεταγενέστερα έτη αποδειχτούν λιγότερο τρικυμιώδη, να θεωρηθεί εξίσου καταλυτικό για την εξέλιξη της κοινωνίας μας όσο ήταν η έκρηξη της πρώτης ατομικής βόμβας ή η έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
Η εξάπλωση του Covid-19 αιφνιδίασε την ανθρωπότητα παρά το ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μας είχε προειδοποιήσει για την έλευση της εποχής των πανδημιών εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Ο τρόπος ζωής των Δυτικών κοινωνιών άλλαξε εν ριπή οφθαλμού και ανέτρεψε πάμπολλα οικονομικά δεδομένα.
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παράπλευρες απώλειες που προκάλεσαν αυτές οι οικονομικές και κοινωνικές αναταράξεις ήταν ένα αρκετά νοσηρό φαινόμενο. Σε πολλές μητροπόλεις του Δυτικού κόσμου ξέσπασαν ταραχές οι οποίες εξελίχθηκαν σε βανδαλισμούς όχι μόνο ιδιωτικών περιουσιών αλλά και πολιτιστικών μνημείων, αγαλμάτων κυρίως και λοιπών έργων τέχνης. Αν και δεν είναι η πρώτη φορά που η τέχνη θυσιάζεται στο βωμό του συλλογικού θυμού, για πρώτη φορά υπήρξε μια τόσο εκτεταμένη εκδήλωση εχθρότητας προς την συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας, γεγονός που προβλημάτισε πολλούς και γέννησε δυστοπικά σενάρια για την πορεία που έχει πάρει το είδος μας.
Ωστόσο, οι μαζικοί εκείνοι βανδαλισμοί αποτελούν την κορφή του παγόβουνου. Άσχετα με το κατά πόσο αποδίδονται σε φυλετικές εντάσεις, σε κινήματα κατά της Παγκοσμιοποίησης, της Νέας Τάξης Πραγμάτων ή κάποιας ύπουλης συνωμοσίας που αποσκοπεί στην ποδηγέτηση της ανθρωπότητας, έχουν όλοι έναν κοινό παρονομαστή. Αποτελούν τις βίαιες εκφράσεις μιας οργής η οποία περιφρονεί κάθε κοινωνικό θεσμό και ατομική ή συλλογική αξία κι επιδιώκει να ανατρέψει κατά τρόπο εξαιρετικά βίαιο τα πάντα, ακόμα και το ίδιο το πρόσωπο της ιστορίας.
Στην πραγματικότητα, ένας εντελώς αμέτοχος μελετητής του πολιτισμού μας θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι είμαστε μια εξαιρετικά βίαιη μορφή ζωής, η οποία χρησιμοποιεί τη νοημοσύνη της για να εφευρίσκει όλο και πιο καταστροφικούς τρόπους να εκφράζει το θυμό της. Θυμός υπήρχε από πάντα και λειτουργεί ανέκαθεν ως μοχλός εξέλιξης του είδους μας. Ήταν η οργή που ωθούσε τους μακρινούς προγόνους μας να σκοτώνουν όσους προσπαθούσαν να τους εξουσιάσουν. Τα περισσότερα απελευθερωτικά κινήματα αναπτύχθηκαν πάνω σε ένα υπόστρωμα οργής που γεννούσε η αδικία που υφίσταντο εκείνοι που τα ασπάστηκαν. Πολλά από τα μεγαλύτερα έργα τέχνης γεννήθηκαν από την οργή καλλιτεχνών οι οποίοι εξεγέρθηκαν ενάντια στο αναπόφευκτο της φθοράς και του θανάτου και οι οποίοι κατάφεραν να δημιουργήσουν έργα τα οποία αντιστέκονται στο πέρασμα του χρόνου.
Στις μέρες μας ωστόσο, παρατηρείται κάτι καινούργιο: Η οργή στρέφεται ενάντια στους πάντες και στα πάντα. Μια ολιγόλεπτη εξέταση της ροής του Facebook, για παράδειγμα ,θα σας πείσει: Οτιδήποτε και αν αναρτάται, προσβάλλει, ενοχλεί και ανάλογα με τη διάδοσή του θα προκαλέσει αρνητικές αντιδράσεις, κακόβουλα σχόλια ή τις λεγόμενες «τρολιές», σχόλια επιθετικά που ο μόνος λόγος της ύπαρξής τους είναι να ενοχλήσουν.
Στον πραγματικό κόσμο τώρα, ανακαλύπτουμε σύνδρομα ακραίας συμπεριφοράς όπως είναι για παράδειγμα το road rage, η ακραία επιθετική συμπεριφορά και αγένεια πολλών οδηγών, η ανικανότητα ενός όλο και μεγαλύτερου ποσοστού ανθρώπων να συζητήσουν με κάποιον που απλά διαφωνεί μαζί τους, η όλο και πιο βαθιά εδραιωμένη άποψη ότι ζούμε μέσα στα κελιά κάποιας βαθιάς συνωμοσίας από την οποία δεν μπορούμε να αποδράσουμε. Οι αρνητικές ειδήσεις αναπαράγονται πολύ πιο γρήγορα από τις θετικές, ένα σκοτεινό πρίσμα δυσπιστίας και αμφισβήτησης απλώνεται παντού και στο συλλογικό ασυνείδητο της ανθρωπότητας εδραιώνεται όλο και πιο πολύ η πεποίθηση ότι όπου να ’ναι έρχεται το τέλος του κόσμου.
Κι όμως, αντικειμενικά μιλώντας, ζούμε πολύ καλύτερα από τους προγόνους μας. Ο παγκόσμιος δείκτης μακροβιότητας ανεβαίνει παγκοσμίως, τα ποσοστά του αναλφαβητισμού και της απόλυτης φτώχειας καταποντίζονται, όλο και περισσότεροι άνθρωποι έχουν πρόσβαση στη γνώση και στην πληροφόρηση και για πρώτη φορά στην ιστορία γίνονται συντονισμένες προσπάθειες για την καταπολέμηση φαινόμενων που απειλούν την επιβίωσή μας.
Τι συμβαίνει, λοιπόν; Γιατί σε περασμένες εποχές όπου η φτώχεια, η ανέχεια ή αμάθεια και η ασθένεια ήταν πολύ πιο διαδομένες, οι κοινωνίες ήταν πιο σταθερές; Από πού πηγάζει όλος αυτός ο θυμός; Θα ’λεγε κανείς ότι υπάρχει κάτι στον τρόπο ζωής μας που υποδαυλίζει αυτό το συναίσθημα., κάτι που μας μετατρέπει σε δυσαρεστημένους και ανυπόμονους εχθρούς των πάντων.
Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα ίσως να κρύβεται στις αλλαγές που έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια στις συλλογικές θεωρήσεις του παγκοσμιοποιημένου πολιτισμού μας. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι καταναλωτικός. Στις πιο προηγμένες χώρες, ζούμε σε περιβάλλοντα που μας υπόσχονται την ικανοποίηση όλων των αναγκών μας με το πάτημα ενός κουμπιού. Μας περικυκλώνουν αμέτρητα προϊόντα που υπόσχονται να βελτιώσουν τη ζωή μας, να την κάνουν πιο άκοπη, να αυξήσουν τον ελεύθερο χρόνο μας και να μας ψυχαγωγήσουν. Πολλά από αυτά, ειδικά εκείνα που στοχεύουν στη διασκέδασή μας, προσφέρονται πλέον σχεδόν δωρεάν. Όλο και περισσότερο, οι κοινωνικές μας δραστηριότητες δεν γίνονται απλά καταναλωτικές αλλά και ναρκισσιστικές. Το τι επιλέγουμε ή μπορούμε, να καταναλώσουμε μας προσδιορίζει πλέον ως άτομα και ως μονάδες σ’ ένα πελώριο και περίπλοκο μηχανισμό που αλλάζει τον τρόπο που θεωρούμε τους εαυτούς μας και μας αξιολογεί με βάση τα καταναλωτικά μας μεγέθη.
Οι παρενέργειες αυτής της τάσης είναι δύο: Καταρχήν αξίες και πρακτικές όπως είναι η αυτοπειθαρχία, η πολύχρονη και κοπιαστική καλλιέργεια των προσωπικών ταλέντων και η εστίαση σε κάποιο στόχο αυτοπραγμάτωσης, που δεν αφορά απαραίτητα τους άλλους, παραγκωνίζονται. Τα πάντα είναι λαμπερές και βραχύβιες εικόνες, θεάματα και αγαθά στιγμιαίας απόλαυσης. Η πνευματικότητα του ανθρώπου, η επιδίωξη της υπαρξιακής του εξέλιξης μέσω της ενασχόλησής του με κάτι που υπερβαίνει τα στενά όρια του εγώ του, θεωρείται αντιπαραγωγική γιατί δεν εξυπηρετεί το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο της άμεσης κατανάλωσης. Έτσι ο σύγχρονος πολίτης δεν εξελίσσεται ως προσωπικότητα. Παραμένει αιώνιο παιδί. Ζει σε ένα διαρκές «τώρα» και ως παιδί έχει επιθυμίες που επιθυμεί να ικανοποιηθούν άμεσα, ενώ ολόκληρος ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από τον μικρό του εαυτό. Θέλει δίχως να προσπαθεί. Απαιτεί δίχως να ανταποδίδει. Δεν θέλει να θυμάται. Προτιμά να διασκεδάζει.
Μια σύντομη ματιά σε διάφορα διαφημιστικά μηνύματα θα σας πείσει: Οι λέξεις «θέλω», «φροντίζουμε για σένα», «πριν από σας για σας», αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Η ναρκισσιστική και παλιμπαιδίστικη αυτή τάση ενισχύεται και υποδαυλίζεται σε μέγιστο βαθμό από τη δομή και το τοπίο της σημερινής κοινωνίας της πληροφορίας. Τα σύγχρονα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης μετατρέπουν τον κάθε χρήστη στον απόλυτο κυρίαρχο, είδωλο και αντικείμενο λατρείας του προσωπικού του μικρόκοσμου. Ο μέσος χρήστης του Facebook, του Instagram και όλων των σχετικών εφαρμογών, έχει τη δυνατότητα να επιλέξει με ποιους θα ανταλλάξει πληροφορίες και από πού θα ενημερωθεί για τα όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Ζει σε μια εικονική σφαίρα απόλυτης,αποδοχής και αυτοϊκανοποίησης. Επίσης, έχει τη δυνατότητα να αναρτήσει ωραιοποιημένες εκδοχές του εαυτού του και να χτίσει ένα ιδανικό προσωπείο και μια εικονική αλλά παραδείσια ζωή, που στόχο της έχει να εντυπωσιάσει τους άλλους. Έτσι, όμως, οι δυσάρεστες αλληλεπιδράσεις με το διαφορετικό εξαλείφονται. Η κριτική ικανότητα αμβλύνεται. Οι ανοχές και η ικανότητα της εποικοδομητικής ανταπόκρισης σε κάτι καινούργιο ατροφούν. Η απόρριψη γίνεται πολύ πιο εύκολη κι επιθυμητή από την δημιουργική αφομοίωση. Οι συζητήσεις μετατρέπονται σε εγωκεντρικούς μονολόγους. Η συλλογικότητα πεθαίνει.
Και το παιδί δεν εξελίσσεται. Δεν προσαρμόζεται. Δεν υπερβαίνει εμπόδια. Δεν δυναμώνει. Κι επειδή δεν εξελίσσεται, κακομαθαίνει. Θυμώνει πολύ εύκολα. Αμφισβητεί τα πάντα, γιατί πιστεύει ότι μπορεί. Φτάνει σε σημείο να απορρίπτει βασικές παραμέτρους της πραγματικότητάς του γιατί του είναι ευχάριστο και ικανοποιεί τον αδηφάγο ναρκισσισμό του. Η πληροφορία που παράγουν οι όμοιοί του, αυτοί οι εκλεκτοί που μοιράζονται τον προσωπικό του μικρόκοσμο, είναι πιο ευχάριστη από την ενδεχομένως δυσνόητη δήλωση κάποιου άγνωστου, άσχετα αν αυτός ο τελευταίος έχει αναλώσει ένα πολύ μεγάλο μέρος της ζωής του στη μελέτη κάποιας επιστήμης.
Έτσι, λοιπόν, η συλλογική πραγματικότητα καταρρέει. Θρυμματίζεται σε μικροσκοπικές ψηφίδες άγνοιας και ανοησίας που κολυμπάνε στον ισοπεδωτικό χυλό μιας ηδονοθηρικής συνύπαρξης που εξαπλώνεται όλο και περισσότερο. Λαμπυρίζει εκθαμβωτικά, ενδεδυμένη με το μανδύα μιας «πολιτικής ορθότητας» σύμφωνα με την οποία μπορεί κανείς να αυτοπροσδιορίζεται όπως ακριβώς θέλει, φτάνει να παραμένει ένας πρόθυμος και χαρούμενος καταναλωτής.
Ο διορατικός Άλιστερ Κράουλυ είχε μιλήσει από τις αρχές ήδη του 20ού αιώνα για την έλευση της εποχής του Ώρου, του παγκόσμιου παιδιού. Φυσικά, αναφερόταν στις δημιουργικές δυνάμεις της ανθρωπότητας που θα απελευθερώνονταν χάρη στην εξάπλωση της γνώσης και της τεχνολογίας και θα αμφισβητούσαν τις σκοταδιστικές και περιοριστικές νοοτροπίες του παρελθόντος. Του είχε περάσει όμως από το μυαλό η σκέψη ότι η εποχή του Ώρου θα μπορούσε να έχει και μια σκοτεινή πλευρά η οποία ήδη διαβρώνει τα θεμέλια του οικοδομήματος του ανθρώπινου πολιτισμού;

Μια φορά κι έναν καιρό στον πάλαι ποτέ μυθικό τόπο που λεγόταν Ελλάδα και πλέον γνωρίζουμε με το, διόλου μυθικό παρατσούκλι, Ψωροκώσταινα, ζούσε μια φυλή παράξενων όντων. Είχαν μύτη, μάτια, στόμα κι αυτιά, και όλα τα συμπαραμαρτούντα που αποτελούνται από βιοϊστούς για να συνθέσουν τη μορφή του πλάσματος που ονομάζουμε Άνθρωπο, δηλαδή Άνω Θρώσκουσα οντότητα. Μόνο που αυτά τα παράξενα όντα μόνο στο φαινότυπο και το γονότυπο είχαν ομοιότητα με Άνθρωπο. Γιατί στον νοότυπο είχαν προσβληθεί από μια μετάλλαξη που κάποιοι ισχυρίζονταν πως συνέβη μετά την έκθεση τους σε κοσμικές ακτίνες, άλλοι μετά από την απαγωγή τους από κακόβουλους και χαιρέκακους εξωγήινους, άλλοι μετά από την τρομακτική τους προσβολή από ένα ιό του εξώτερου διαστήματος. Μα ήταν και κάποιοι λίγοι που έβλεπαν λίγο πιο μακριά και λίγο πιο βαθιά – λέμε τώρα – και είχαν μια άλλη θεωρία. Πως αυτά τα όντα ήταν προϊόντα της… Κρίσης. Κι έτσι τα ονόμασαν Κριτές.

Οι Κριτές, ωστόσο, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά μόνο παρασιτικοί οργανισμοί, που προσκολλούνταν στους κανονικούς Ανθρώπους όταν αυτοί έπαυαν να κοιτάζουν  τα Άστρα και την Ελευθερία των Αιθέρων και των Ανοιχτών Οριζόντων. Όταν γύριζαν το βλέμμα από το όραμα και το βίωμα της χαράς και το έστρεφαν στη λάσπη, καταμετρώντας ένα προς ένα τα μικρά σκουληκάκια που, κάνοντας ευσυνείδητα τη δουλειά που τους έχει οριστεί από τη Φύση, διασπούσαν στα εξ’ ων ήταν συντιθέμενα, τα οργανικά όντα που είχαν φτάσει σε σημείο κορεσμού ή εντροπίας – όπως κι αν το πούμε το νόημα είναι το ίδιο – τέτοιο που δεν ήταν πια λειτουργικά στη ζωή. Η καταμέτρηση, καταλογογράφηση και ταξινόμηση των σκουληκιών μπορεί να είναι μια ενδιαφέρουσα απασχόληση για έναν βιολόγο ή για μια κότα –τρέφω εκτίμηση και στα δυο είδη, ειδικά στην κότα που με τον… ανακυκλωτικό της χαρακτήρα δίνει διέξοδο στο ίδιο το σκουληκάκι όταν αυτό φτάσει στην μέγιστη βιολογική του εντροπία – αλλά όταν αυτή η καταμέτρηση, καταλογογράφηση και ταξινόμηση επεκτείνεται και σε άλλα είδη, και τελικώς φτάνει όχι απλά στον Άνθρωπο, αλλά και σε ΚΑΘΕ ανθρώπινη δραστηριότητα, καταλαβαίνουμε πως το παράσιτο του Κριτή, έχει παρεισφρήσει πια στον πυρήνα της ύπαρξης.  Για χάρη ευκολίας ας ονομάσουμε εφεξής τους προσβεβλημένους από το παράσιτο Ανθρώπους, Κριτές.

Ο Κριτής ως ξεχωριστό υποείδος, δεν είναι αμιγώς ανθρώπινος, όπως έχει αποδειχθεί εκ των προεκτάσεων των πράξεών του. Ήτοι, ο Κριτής έχει ως πρωτεύον του μέλημα όχι την επιβίωση και τη διαβίωση μέσω της δικής του προσωπικής δράσης, αλλά μέσω του διαχωρισμού του εαυτού του από τα λοιπά όντα. Με λίγα λόγια, και μετά από χρόνια παρατήρησης ο Κριτής βρίσκει τον εαυτό του σε πολλά επίπεδα ανώτερο από τα άλλα όντα και ως τέτοιον τον θέτει ως δικαστή των άλλων – όλων των άλλων, συμπεριλαμβανομένων και των ομοϊδεατών του, αν αυτοί τολμήσουν να παρεκκλίνουν έστω και κατά μία κεραία από το σύνολο των αντιλήψεων περί ορθότητας που έχει ο Κριτής. Και κάπως έτσι ξεκίνησαν όλα τα ολοκληρωτικά συστήματα. Κι ένα σύστημα σύμφωνα με την επιστήμη, είτε αυτή είναι βιολογία είτε κοινωνιολογία, είναι ένας οργανισμός όπου τα μέλη του αλληλοεξαρτώνται για να συμβιώσουν ως σύνολο, ένας οργανισμός στον οποίο το μέλος ανήκει.

Η παραδοξότητα είναι πως πάντα υπήρχε η Κρίση κι έτσι πάντα υπήρχε ο Κριτής. Σε όλες τις εποχές, σε όλους τους τόπους της Γης. Μα επειδή στην Ελλάδα δεν ανθεί μόνο η «φαιδρά πορτοκαλέα», αλλά και όλων των ειδών τα ζιζάνια, είχαμε συχνά την πρωτοκαθεδρία στην παραγωγή και εμπορία Κριτών. Και, θα μου πείτε, άμα το προϊόν έχει προστιθέμενη αξία, γιατί όχι, ας κάνουμε κι εξαγωγάς. Μα εδώ έχουμε ένα προϊόν που η αξία του είναι αφαιρούμενη, αφαιρετική και αφηρημένη, με όποιον τρόπο κι αν το εξετάσουμε.

Κι ας πάρουμε ένα παράδειγμα. Έχουμε μια χώρα 12 εκατομμύριων μόνιμων κατοίκων, όπου ένα μικρό ποσοστό από αυτούς –λένε οι φήμες κάπου 5% – αγαπά να διαβάζει βιβλία. Άρα έχουμε, με πολύ αισιόδοξες εκτιμήσεις 600 χιλιάδες αναγνώστες. Στα φεισμπούκια και στα μπλόγκια υπάρχουν εκατοντάδες, ίσως, ομάδες βιβλιόφιλων. Αμέ, πώς το θέλετε; Με πατάτες στο φούρνο, με κρεμμυδάκι ψιλοκομμένο ή με σκορδαλιά μπουμπουνιστή; Πάρε, πάρε, πάρε, απ’ όλα έχει ο μπαχτσές. Από αυτούς ελάχιστοι μόνο ασχολούνται αληθινά με το βιβλίο, με το να απολαύσουν τη μυρωδιά των φρεσκοτυπωμένων σελίδων, να ψηλαφίσουν τα μαύρα σημάδια που δημιουργούν κόσμους, να αφεθούν να δούνε όλα αυτά που ο έρμος ο συγγραφέας έχει ήδη ζήσει μέσα στο μυαλό του και θέλει με όλο τον ενθουσιασμό του να μοιραστεί με τον κόσμο. Όοοχι! Αυτό που θέλουν οι περισσότεροι είναι να βρουν τρόπο και δρόμο να ψέξουν τον συγγραφέα και το έργο του. Λες κι έκατσαν μαζί του, έζησαν τη ζωή του, έχουν  τις εμπειρίες του.

Είναι θρησκόληπτος, είναι άθεος, είναι μάγισσα, είναι κατινάρα, είναι βύσμα της κυβέρνησης, τα παίρνει από τον Πλουσιόπουλο, έκατσε στον Ταδόπουλο για να τον προωθήσει στα εξωτερικά, έχει φράγκα και γράφει για την πλάκα της, δεν έχει στην ήλιο μπύρα και πάει να μας πουλήσει φύκια… Με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, αφήνει ο Κριτής απ’ όξω από την πόρτα του τον κόπο, την αγάπη, τον σεβασμό και την αγωνία του ανθρώπου που γράφει και το μόνο που τον νοιάζει είναι να πει την αποψάρα του, να νιώσει περήφανος και μάγκας που υποβίβασε σε σκουπίδι αυτό που για τον δημιουργό – ό,τι κι αν σημαίνει αυτό – είναι κομμάτι της ψυχούλας του. Ένα βιβλίο μπορεί να είναι μέτριο ή κακό, μπορεί να είναι απολαυστικό ή αριστούργημα, μπορεί να είναι της παραλίας ή της τουαλέτας, της χαλάρωσης ή της βαθύτατης φιλοσοφικής σκέψης. Και ΟΛΑ αυτά έχουν αξία. Μα όλα. Γιατί;

Αχά, εδώ σας θέλω, Καβουροκριτές μου, να πορπατήσετε στα κάρβουνα. Γιατί ακόμα κι ένα μέτριο βιβλίο είναι καλύτερο από έναν κόσμο χωρίς βιβλία. Γιατί καλύτερος είναι ο κόσμος όπου ο καθένας από εμάς αφήνει ένα σποράκι της ψυχής του. Γιατί αν ανοίξουμε τα μάτια της ψυχής θα δούμε καθαρά πως ακόμα και τα βιβλία που υποτιμητικά δεν θα διαβάζαμε ποτέ, είναι σημαντικά, αν δίνουν χαρά σε έναν άνθρωπο ή επίγνωση σε κάποιον άλλον. Ακόμα και ένα βιβλίο γραμμένο από κάποιον αποδεδειγμένα διαταραγμένο άνθρωπο μας δείχνει το μονοπάτι της σκέψης του, και πώς να το αποφύγουμε ενδεχομένως.

Έτσι, τα αγαπητά Παιδιά της Κρίσης μπορούν να ανακαλύψουν ότι δεν χρειάζεται να πούνε κάτι αν δεν έχουν να πούνε κάτι καλό. Κι αυτό θα απελευθερώσει τον ιό της Κρίσης, θα τον στείλει πίσω στο εξώτερο διάστημα, στις εξωδιαστάσεις, ή όπου αλλού αυτός ο ιός θέλει να ζήσει με τη μιζέρια του. Γιατί οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι να κοιτάζουν τα άστρα με καθαρά μάτια.

«Ο καθένας πρέπει να αφήνει πίσω του κάτι όταν πεθαίνει, έλεγε ο παππούς μου. Ένα παιδί ή ένα βιβλίο ή έναν πίνακα ή ένα σπίτι ή έναν τοίχο που έχτισε ή ένα ζευγάρι παπούτσια που έφτιαξε. Ή να φυτέψει έναν κήπο. Κάτι που άγγιξε το χέρι σου με κάποιον τρόπο, ώστε η ψυχή σου να έχει κάπου να πάει σαν πεθάνεις, κι όταν οι άνθρωποι κοιτάζουν το λουλούδι ή το δέντρο που φύτεψες, να είσαι κι εσύ εκεί»

Ray Bradbury, Fahrenheit 451