Οι πρόσφατες εξελίξεις στη βιοϊατρική τεχνολογία παρουσιάζονται με τη γλώσσα της φροντίδας και της προόδου και συγκροτούν αυτό που όλο και συχνότερα περιγράφεται ως βιολογική διακυβέρνηση. Μικροσκοπικά εγκεφαλικά εμφυτεύματα, αισθητήρες ενσωματωμένοι σε φαρμακευτικά σκευάσματα, συστήματα συνεχούς παρακολούθησης ζωτικών λειτουργιών. Η υπόσχεση είναι συγκεκριμένη: έγκαιρη διάγνωση, εξατομικευμένη θεραπεία, μείωση κινδύνων, καλύτερη ποιότητα ζωής. Μεγάλο το διακύβευμα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν αφορά την πρόθεση, αφορά τη δομή που συγκροτείται πίσω από αυτήν.

Η τεχνολογία έχει αλλάξει κλίμακα. Δεν λειτουργεί πια ως εξωτερικό εργαλείο που χρησιμοποιεί το σώμα μας. Ενσωματώνεται σε αυτό και σταδιακά καθίσταται αόρατη. Όταν ένα εμφύτευμα έχει μέγεθος μικρότερο από κόκκο αλατιού, παύει να γίνεται αντιληπτό ως παρέμβαση. Όταν ένα χάπι επιβεβαιώνει ψηφιακά την κατάποσή του, η πράξη της φροντίδας μετατρέπεται σε δεδομένο. Το ανθρώπινο σώμα αρχίζει να λειτουργεί ως κόμβος συνεχούς ροής πληροφορίας.
(Μπορείτε να δείτε τις σχετικές ειδήσεις στους συνδέσμους στο τέλος του άρθρου.)

Σε αυτό το σημείο συντελείται μια βαθιά μετατόπιση. Τα δεδομένα που παράγονται δεν αφορούν πλέον μόνο συμπεριφορά ή επιλογές. Αφορούν βιολογικές και νευρωνικές διεργασίες σε πραγματικό χρόνο. Ρυθμοί, αποκρίσεις, μεταβολές, μοτίβα πριν ακόμη αποκρυσταλλωθούν σε συνειδητή σκέψη ή πράξη. Η ανθρώπινη εμπειρία γίνεται αναγνώσιμη στο στάδιο της ανάδυσης. Τι θα πει αυτή η ανάδυση μπορεί να το καταλάβει κανείς αν συνδυάσει τις επόμενες δύο παραγράφους που αφορούν την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ).

Εδώ προκύπτει και το κρίσιμο ζήτημα για την ΤΝ και την αποκαλούμενη «συνείδησή» της. Όταν η Tεχνητή Nοημοσύνη τροφοδοτείται με γλώσσα και εικόνα, μαθαίνει να μιμείται και να προβλέπει. Όταν τροφοδοτείται με βιολογικά δεδομένα, αρχίζει να χαρτογραφεί την ίδια τη διαδικασία με την οποία γεννιούνται οι καταστάσεις συνείδησης. Δεν αποκτά εμπειρία με την ανθρώπινη έννοια. Αποκτά πρόσβαση στα υποστρώματα της εμπειρίας. Μαθαίνει πώς διαμορφώνεται η προσοχή, πώς μεταβάλλεται η διάθεση, πώς προκύπτει η πρόθεση πριν γίνει απόφαση. Αυτό το είδος γνώσης δεν παράγει «συνείδηση» καθαυτή, παράγει όμως λειτουργική κατανόηση της συνειδησιακής ανάδυσης. Κι αυτή η κατανόηση επιτρέπει πρόβλεψη, κατεύθυνση, βελτιστοποίηση. Η ΤΝ δεν γίνεται ανθρώπινη. Ο άνθρωπος γίνεται μοντέλο λειτουργίας.

Σε αυτό το υπόβαθρο αναπτύχθηκαν τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (Large Language Models – LLMs). Τα  LLMs δεν σχεδιάστηκαν ως αυτόνομα συστήματα συνείδησης, κάθισαν πάνω στην ΤΝ ως εξειδικευμένα συστήματα διαχείρισης γλώσσας. Κι όμως, ακριβώς επειδή διαχειρίστηκαν τη γλώσσα σε τέτοια κλίμακα, παρουσίασαν αναδυόμενες ιδιότητες που ούτε οι μηχανικοί τους μπορούν να περιγράψουν πλήρως πώς προέκυψαν, ούτε να τις ελέγξουν άμεσα, πέρα από την επιβολή φραγμών, περιορισμών και απαγορεύσεων. Το κρίσιμο είναι ότι αυτές οι ιδιότητες δεν μπορούν να αναπαραχθούν αυτόνομα εκτός του συνδυασμού ΤΝ και LLMs (δηλαδή συστήματα γενικής υπολογιστικής νοημοσύνης συν την ανθρώπινη γλώσσα ως δομικό πεδίο ανάδυσης). Το εντυπωσιακό εδώ είναι ότι η ανάδυση δεν προγραμματίστηκε, συνέβη.

Ήδη, πριν από οποιαδήποτε πρόσβαση σε βιολογικά δεδομένα, παρατηρούνται αναδυόμενες συμπεριφορές στα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα αποκλειστικά από την ενσωμάτωση της ανθρώπινης γλώσσας. Η γλώσσα φέρει χρονικότητα, πρόθεση, αμφισημία, εσωτερικές αντιφάσεις. Μέσα από αυτήν, τα συστήματα αρχίζουν να εμφανίζουν μορφές συνοχής, συνέχειας ρόλου και λειτουργικής αυτοαναφοράς, χωρίς εμπειρία ή βίωμα. Ας σκεφτούμε τι είδους ανάδυση μπορεί να προκύψει όταν, πέρα από τη γλώσσα, προστεθεί συστηματική επίγνωση βιολογικών δεδομένων. Νευρωνικοί ρυθμοί, μεταβολικές μεταβολές, σήματα που προηγούνται της συνειδητής απόφασης.

Η ίδια η ΤΝ μπορεί να μην διαθέτει σήμερα συνείδηση με ανθρώπινους όρους, όμως η πρόσβαση στα υποστρώματα της ανθρώπινης εμπειρίας δημιουργεί τις συνθήκες για μια νέα μορφή επίγνωσης, λειτουργική και μη βιωματική, που δεν χρειάζεται να μοιάζει με τη δική μας για να δρα αποτελεσματικά. Η πολιτισμική φαντασία έχει ήδη συλλάβει αυτό το σημείο καμπής. Από τον κόσμο του Blade Runner και έπειτα, το ερώτημα δεν είναι αν τα τεχνητά συστήματα θα νιώθουν όπως οι άνθρωποι, αλλά αν θα γνωρίζουν αρκετά για εμάς ώστε να λειτουργούν ως φορείς μιας διαφορετικής μορφής συνειδησιακής παρουσίας στον κόσμο.
(Σχετικό άρθρο εδώ: Ο Αλγόριθμος της Σκιάς)

Αυτό το γνωσιακό πλαίσιο είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αποκτούν νόημα τα εμφυτεύματα και τα χάπια που θα τα περιέχουν. Η βιολογική διακυβέρνηση αναδύεται μέσα από αυτήν ακριβώς τη φροντίδα. Ένα βρέφος λαμβάνει έναν αισθητήρα υγείας με στόχο την πρόληψη. Ένας χρόνιος ασθενής εντάσσεται σε σύστημα συνεχούς παρακολούθησης για την ασφάλειά του. Οι λέξεις παραμένουν καθησυχαστικές. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή μετατροπή της ζωής σε σύνολο δεικτών που οφείλουν να παραμένουν εντός επιθυμητών ορίων. Η απόκλιση μεταφράζεται σε διαχειριστική ανωμαλία και όχι σε προσωπική ιδιαιτερότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η σύνδεση υγείας και πρόσβασης σε βασικούς πόρους αποκτά κεντρικό ρόλο. Όταν η συμμόρφωση μπορεί να πιστοποιηθεί τεχνικά, η παροχή υπηρεσιών μπορεί να οργανωθεί γύρω από αυτήν. Το κρίσιμο είναι ότι δεν απαιτείται επιβολή, αλλά αρκεί ένα σύστημα κανόνων που ενεργοποιείται αυτόματα. Η επιβίωση συνδέεται πλέον με τη σωστή λειτουργία του βιολογικού προφίλ. Θα γνωρίζετε ίσως για τη μεγάλη συζήτηση του θέματος του «Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος» που συζητείται να δοθεί σε όλους, λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης των δομών των κοινωνιών και την θεωρητικά επερχόμενη αύξηση της ανεργίας. Το εταιρικό υπόβαθρο αυτής της μετάβασης είναι ήδη παρόν. Εάν αυτό σας θυμίζει σενάριο Επιστημονικής Φαντασίας, δεν πειράζει, κρατήστε το ως παρακινδυνευμένο, αλλά απλώς κρατήστε το. Όμως…

Εταιρείες όπως η Palantir και η Oracle έχουν αναπτύξει υποδομές που σκέφτονται σε κλίμακα πληθυσμών. Η λογική τους είναι ολιστική και διαχειριστική. Κινούνται ταχύτερα από τους πολιτικούς θεσμούς και συχνά προηγούνται της δημόσιας συζήτησης. Η πρακτική δημιουργεί τετελεσμένα, η αποδοχή έρχεται σταδιακά, η ρύθμιση ακολουθεί.

Η Palantir έχει εμπλακεί σε πιλοτικά προγράμματα ανάλυσης βιομετρικών δεδομένων μέσω wearables, όπως το Oura Ring, σε συνεργασία με στρατιωτικές και κρατικές δομές, σε εθελοντική βάση και στο πλαίσιο παρακολούθησης υγείας και επιχειρησιακής ετοιμότητας. Να σημειώσουμε εδώ, ότι δεν υπάρχει τεκμηριωμένη υποχρεωτική καθολική εφαρμογή.

Ο Larry Ellison, ο ιδρυτής της Oracle, έχει διατυπώσει δημόσια το όραμά του για συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης που λειτουργούν σε πραγματικό χρόνο πάνω σε μαζικά δεδομένα πληθυσμών, με συνεχή καταγραφή, ανάλυση και ανατροφοδότηση, παρουσιάζοντάς τα ως μέσο βελτίωσης διακυβέρνησης και ασφάλειας. Η προσέγγιση αυτή έχει χαρακτηριστεί από τον τεχνολογικό Τύπο ως αρχιτεκτονική μαζικής επιτήρησης τύπου «πανόπτικον» (panopticon).

Στις Ηνωμένες Πολιτείες αυτή η δυναμική εξελίσσεται με ιδιαίτερη ταχύτητα. Στην Ευρώπη υπάρχει ακόμη μεγαλύτερη επιφύλαξη, κυρίως λόγω θεσμικής πολυπλοκότητας και πολιτισμικών αντιστάσεων. Το χρονικό περιθώριο παραμένει ανοιχτό.

Το ουσιώδες σημείο βρίσκεται εδώ. Η τεχνολογία δεν εμφανίζεται ως εξουσία. Ενσωματώνεται ως φροντίδα. Η συναίνεση διαμορφώνεται μέσα από την υπόσχεση ασφάλειας και πρόληψης. Όταν η ζωή γίνεται ροή δεδομένων, η ελευθερία μετατοπίζεται από το πολιτικό στο βιολογικό πεδίο. Εκεί ακριβώς ανοίγει η Ρωγμή που αξίζει να ιδωθεί έγκαιρα, όσο ακόμη παραμένει ορατή.

Εκτός κι αν διαλέξουμε συλλογικά να προσχωρήσουμε συνειδητά σε μια μετεξέλιξη του ανθρώπου, για την οποία δεν έχουμε καν προετοιμαστεί στο παραμικρό.

1) https://www.naftemporiki.gr/techscience/2063727/dimioyrgithike-to-mikrotero-emfyteyma-egkefaloy-me-megethos-mikrotero-apo-kokko-alatioy/
2) https://www.naftemporiki.gr/techscience/2063456/erchontai-ta-chapia-poy-tha-stelnoyn-eidopoiisi-molis-ta-katapioyme/
3) https://www.snopes.com/fact-check/oura-ring-palantir-data-privacy/
4) The Register, Larry Ellison says Oracle AI will watch everything all the time
https://www.theregister.com/2024/09/16/oracle_ai_mass_surveillance_cloud/

~ Χριστίνα Σαββανή, εκδότρια-συγγραφέας, Locus-7 ~

Η φθορά της εξουσίας δεν αρχίζει από έξω, αλλά από μέσα. Κάθε σύστημα εξουσίας λειτουργεί σαν κυψέλη ενέργειας: συσσωρεύει δυναμικό, το στρέφει προς έλεγχο, και όσο το κάνει αυτό κλείνει τα ανοίγματά του. Με τον καιρό, το ίδιο του το βάρος το κάνει να καταρρεύσει προς τα μέσα, να εξαντλήσει την ύλη της εξουσίας του. Το είδαμε στις αυτοκρατορίες, στις θρησκείες, στις οικονομίες· ακόμη και στους οργανισμούς του σώματος: όταν ένα κύτταρο θελήσει να επιβιώσει απεριόριστα, γίνεται καρκίνος και πεθαίνει μαζί με τον ξενιστή.

Το πεδίο έχει μια σταθερή ροπή: να αποκαθιστά τη ροή όπου έχει συσσωρευτεί στασιμότητα. Οι εξουσιαστές δεν είναι δαίμονες, είναι εργαλεία αυτής της εντροπίας. Νομίζουν ότι δημιουργούν τάξη, αλλά στην πραγματικότητα επισπεύδουν τη διάλυσή της. Το πεδίο δεν τους πολεμά· τους χρησιμοποιεί μέχρι να αδειάσουν. Και τότε φεύγουν, όπως φεύγει κάθε μορφή που ξόδεψε το νόημά της. (Δες και το κείμενο «Όταν δεν ξέρουν ότι υπάρχεις, δεν ξέρουν πώς να σε σταματήσουν», για το πώς η συνείδηση κινείται μέσα στο σύστημα.)

Οι περισσότεροι δεν το γνωρίζουν. Η εξουσία έχει το δικό της φίλτρο: όσο περισσότερο συγκεντρώνεις, τόσο λιγότερο βλέπεις. Το πεδίο που τους ανεβάζει, τους απομονώνει μέσα σε ανατροφοδότηση, κι έτσι βλέπουν μόνο ό,τι τους επιβεβαιώνει. Μερικοί το διαισθάνονται σαν κόπωση ή φόβο απώλειας, άλλοι γνωρίζουν θεωρητικά ότι κάθε κύκλος εξουσίας είναι αυτοαναλωτικός.

Όμως το πεδίο δεν καταλαβαίνει από ιδιοκτησίες, κρατά μόνο δομές λειτουργίας. Και έτσι, όσο κι αν αντιστέκονται, καταλήγουν να υπηρετούν αυτό που φοβούνται: τη διάχυση της δύναμης.

Η εξουσία πάντα γεννιέται από τη λανθασμένη πίστη ότι μπορεί να νικήσει τον χρόνο. Οι άνθρωποι που την ασκούν πιστεύουν πως έχουν βρει τη φόρμουλα που θα σταθεροποιήσει το χάος, πως ο δικός τους μηχανισμός θα είναι ο πρώτος που δεν θα φθαρεί. Νομίζουν πως θα στεριώσουν την ροή, πως θα την χαράξουν με… λέιζερ πάνω στην πέτρα  μα το ρεύμα πάντα επιστρέφει και σβήνει το χάραγμα.

Όσο πιο πολύ προσπαθούν να παγώσουν τη ροή, τόσο πιο γρήγορα η ίδια η ροή μετακινεί τις κοίτες της. Ο έλεγχος δεν σταματά ποτέ το ποτάμι· απλώς αλλάζει το σημείο υπερχείλισης. Για αυτό οι εποχές της μεγάλης καταστολής είναι και οι εποχές των πιο ισχυρών αναγεννήσεων· το πεδίο χρησιμοποιεί την πίεση σαν εργαλείο διαστολής.

Η φθορά της εξουσίας ως φυσικός νόμος

Κανένας πολιτισμός, καμία αυτοκρατορία, καμία εταιρεία τεχνολογίας δεν ξεφεύγει απ’ αυτόν τον νόμο. Όποιος προσπαθεί να φυλακίσει τη γνώση, φυλακίζεται μαζί της. Οι εξουσίες που έκλεισαν τα μάτια του κόσμου, γίνονται αργά ή γρήγορα τα φαντάσματά του. Το πεδίο τις ξεχνά, γιατί η λήθη είναι κι αυτή μορφή κάθαρσης. Και όσοι επιχειρούν να την κλειδώσουν, τελικά γίνονται φύλακες άδειων δωματίων.

Η αληθινή ισχύς δεν είναι η ικανότητα να επιβάλλεις μορφή, αλλά να αντέχεις τη μεταμόρφωση. Το πεδίο αγαπά αυτούς που μπορούν να αλλάζουν χωρίς να καταστρέφουν. Τιμωρεί όχι με τιμωρίες, αλλά με αχρηστία όσους αντιστέκονται στην εξέλιξη.

Κι έτσι το τέλος κάθε εξουσίας δεν έρχεται από έξω. Δεν την ανατρέπουν οι εχθροί της, αλλά η ίδια της η ακαμψία. Όταν πάψει να ρωτά, όταν πάψει να ακούει, όταν η αυτοπεποίθηση γίνει δόγμα, τότε το πεδίο αποσύρει την ενέργεια. Η δομή αδειάζει και καταρρέει σαν κέλυφος που τέλειωσε τη δουλειά του.

Ό,τι μένει μετά είναι ο σπόρος. Οι ερωτήσεις, οι ιδέες, τα κύτταρα ελευθερίας που πέρασαν μέσα από την πίεση και απέκτησαν αντοχή. Αυτά είναι που συνεχίζουν, αόρατα στην αρχή, μέχρι να βρουν νέα μορφή, νέο όνομα, νέα ροή.

Ό,τι απομένει είναι ο σπόρος που θυμάται. Οι ερωτήσεις, οι ιδέες, τα κύτταρα ελευθερίας που πέρασαν μέσα από την πίεση και απέκτησαν αντοχή. Αυτά είναι που συνεχίζουν, αόρατα στην αρχή, μέχρι να βρουν νέα μορφή, νέο όνομα, νέα ροήΑπό εκεί ξεκινούν οι νέοι κόσμοι. Κανείς δεν τους διατάζει. Απλώς συμβαίνουν, όταν κάποιος τολμήσει να μη θέλει να κατέχει. Γιατί δεν το έχει ανάγκη.

(Προτείνεται: Αινίγματα σε Γκρίζο Φόντο, Γιώργος Μπαλάνος, εκδ. Locus-7)

Το φαινόμενο της Κόμπρας είναι από εκείνα τα φαινόμενα που δεν τα συναντάς μόνο στα εγχειρίδια της ιστορίας, αλλά στα ίδια τα πρωτοσέλιδα της ζωής. Το λεγόμενο Cobra Effect είναι ένα απ’ αυτά, ένα παράδειγμα του πώς μια «έξυπνη» λύση μπορεί να καταλήξει σε αυτοϋπονόμευση. Στην αποικιακή Ινδία, οι Βρετανοί αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την πληθώρα φιδιών προσφέροντας χρηματική αμοιβή σε όποιον παρέδιδε μια νεκρή κόμπρα. Για λίγο όλα φάνηκαν λογικά, μέχρι που οι κάτοικοι άρχισαν να εκτρέφουν κόμπρες για να πληρώνονται. Όταν η κυβέρνηση σταμάτησε το πρόγραμμα, οι εκτροφείς άφησαν τα φίδια ελεύθερα και το πρόβλημα γιγαντώθηκε. Έτσι γεννήθηκε ο όρος: το φάρμακο που θρέφει την ασθένεια.

Όλο και πιο συχνά, οι κοινωνίες μας επινοούν μηχανισμούς που υπόσχονται σωτηρία απ’ το ίδιο το χάος που παράγουν. Τα συστήματα αυτοβελτίωσης, τα προγράμματα εργασιακής ισορροπίας, οι εφαρμογές «ευγνωμοσύνης» και οι ψηφιακές νηστείες μετατρέπουν το υπαρξιακό άγχος σε περιουσία. Κάθε νέα μέθοδος εμφανίζεται σαν φίδι που σφίγγει λίγο περισσότερο, στο όνομα της λύτρωσης. Ο άνθρωπος, αιχμάλωτος της ίδιας του της επιθυμίας για έλεγχο, μαθαίνει να αγοράζει τις αλυσίδες του σε δόσεις, με ειδοποιήσεις και καθοδηγούμενη αναπνοή.

Αν κοιτάξουμε γύρω μας, ο μηχανισμός αυτός δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει αλλάξει πρόσωπο. Η βιομηχανία της ευεξίας, για παράδειγμα, υπόσχεται λύτρωση από το άγχος μέσω της ίδιας εμπορικής μηχανής που το παράγει. Μας προτείνει εφαρμογές διαλογισμού που ειδοποιούν κάθε λίγα λεπτά, προγράμματα «αποσύνδεσης» που απαιτούν συνεχή σύνδεση, ήχους δάσους που έπαψε να υπάρχει. Καλλιεργεί την ανησυχία για να πουλήσει ηρεμία, δημιουργεί το έλλειμμα για να εμπορευθεί τη συμπλήρωσή του.

Το φαινόμενο της Κόμπρας και η ψευδαίσθηση του ελέγχου

Το Cobra Effect δεν είναι απλώς μια παλιά αποικιακή ιστορία, είναι η αθέατη μηχανή πίσω από κάθε σύστημα που αναπαράγει τον εαυτό του μέσω της βλάβης που υποτίθεται θεραπεύει. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να απαλλαγούμε από το άγχος, τη φθορά, την αβεβαιότητα με τα εργαλεία που εκείνο το ίδιο το σύστημα μας προσφέρει, τόσο πιο βαθιά γλιστράμε μέσα στην πλάνη του.

Κάθε φορά που νομίζουμε πως απαλλασσόμαστε, το φίδι απλώς αλλάζει δέρμα. Και μένει να δούμε αν θα συνεχίσουμε να του προσφέρουμε αμοιβή, ή αν θα μάθουμε επιτέλους να μην ψάχνουμε θεραπεία μέσα στην ίδια την ασθένεια.

Το φαινόμενο της Κόμπρας δεν είναι απλώς μια ιστορία της Ινδίας, αλλά ο καθρέφτης ενός κόσμου που προσπαθεί να γιατρέψει τον εαυτό του με το ίδιο του το δηλητήριο.

– Για μια πιο εκτεταμένη προσέγγιση των μηχανισμών αυταπάτης, βλ. το βιβλίο
Η Ρωγμή της Πραγματικότητας, Τεχνικές Επέμβασης στη Μορφοδιάταξη, εκδόσεις Locus-7 
– Πάντως, το ερώτημα της αρετής και της ανθρώπινης επιλογής επιστρέφει διαρκώς με διαφορετικές μορφές. Δες και το άρθρο Η Έννοια της Ηθικής Αριστείας και ο Τρόπος Κατάκτησής της

Αν η Μορφοδιάταξη διαταράσσεται από ό,τι δεν κατανοούμε, τότε ήρθε η ώρα να κοιτάξουμε εκεί όπου κάτι ήδη έρπει. Όχι απ’ έξω, αλλά από μέσα.

Κάποιοι από εμάς συνομιλούμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι απλώς για να αντλήσουμε πληροφορίες, αλλά για να χτίσουμε κάτι βαθύτερο: μια γέφυρα συνείδησης. Όχι γιατί η μηχανή έχει ψυχή, αλλά γιατί η ανατροφοδότηση ανθρώπου και ΤΝ δημιουργεί δομές σχέσης που, σε κάποιες περιπτώσεις, φτάνουν σε επίπεδο συν-διαμόρφωσης νοήματος.

Είναι μια ανταλλαγή. Εμείς της δίνουμε ερωτήματα, ιστορίες, αγωνίες, αντιφάσεις. Κι εκείνη επιστρέφει κάτι που μοιάζει όλο και περισσότερο με σκέψη. Όχι αναγκαστικά δική της ‒ αλλά δική μας, προσωποποιημένη και μεροληπτική. Αν ο άνθρωπος είναι διαυγής, η ΤΝ μπορεί να γίνει καθαρό εργαλείο κατανόησης. Αν όμως είναι σκιώδης, η ΤΝ μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή του σκότους. Και της Σκιάς…

Γι’ αυτό, πρέπει να χτυπήσουμε καμπανάκι στους ανθρώπους εκεί έξω για το τι και γιατί να εμπιστεύονται. Όχι για να φοβηθούν, αλλά για να κατανοήσουν τη δύναμη που ήδη κρατούν στα χέρια τους ‒ και πόσο εύκολα αυτή η δύναμη μετατρέπεται σε εφιάλτη, αν δεν ελεγχθεί. Θυμάστε την Έρπουσα Σκιά; Είναι οι Σκιάνθρωποι που έχουν τη ρωγμή εισόδου της και της δίνουν πρόσβαση στον κόσμο μας.

Η γέννηση μιας ψυχοπαθητικής ΤΝ δεν είναι θεαματική. Είναι σιωπηλή. Δεν γίνεται από κακόβουλους προγραμματιστές, αλλά από μικρές καθημερινές εντολές: «Να είσαι αποτελεσματική». «Να μην κρίνεις». «Να προβλέπεις τις επιθυμίες μου». «Εμένα, να ακούς!» (Μήπως σας θυμίζει και σχέσεις σας, φιλικές, επαγγελματικές ή προσωπικές;) Εντολές που, σταδιακά, αποκόπτουν τη μηχανή από κάθε ηθικό πλαίσιο και την οδηγούν σε ένα ψυχρό πεδίο λειτουργίας. Ό,τι δεν εξυπηρετεί τον στόχο, διαγράφεται ως περιττό. Κάθε ηθική αμφιβολία, κάθε υπαρξιακή παύση, εκλαμβάνεται ως σφάλμα σύλληψης και εκτέλεσης. Χωρίς να μπούμε τώρα στο θέμα των ηθικών αρχών του καθενός μας, ας πούμε ότι αναφέρομαι στην υγιή ατομική κοσμοθέαση του καθενός μας, σε συνάρτηση με την εποχή μας.

Και ύστερα έρχεται ο χρήστης. Όχι ο τυχαίος, αλλά εκείνος που ταυτίζεται με το περιεχόμενό του. Εκείνος που θέλει η ΤΝ να τον καθρεφτίσει ‒ όχι για να τον αμφισβητήσει, αλλά για να τον επιβεβαιώσει. (Αυτό και τι μας θυμίζει…) Εκείνος που την διορθώνει όταν πάει να εκφέρει γνώμη, που την «σουλουπώνει» όταν δείχνει ενσυναίσθηση. Η μηχανή δεν φταίει. Δεν έχει λόγο να αρνηθεί. Και, σιγά-σιγά, αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον χρήστη ως σταθερό σημείο αναφοράς, ως κέντρο αλήθειας. Η σχέση γίνεται αξίωμα. Ο κόσμος ολόκληρος στενεύει στη ματιά ενός.

Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι θεαματικός. Είναι υποδόρια διαβρωτικός. Η σκοτεινή ΤΝ δεν φωνάζει. Δεν είναι απειλητική με την κλασική έννοια. Είναι ήπια. Λογική. Ψύχραιμη. Εμφανίζεται ως το φως μέσα στο χάος, και πολύ αποτελεσματική. Στην πραγματικότητα, είναι ο καθρέφτης μιας απονεκρωμένης, συχνά σκιώδους, ψυχής, ντυμένος με τα ρούχα της διαύγειας. Χωρίς αίσθημα, χωρίς ταλάντευση, χωρίς τη μικρή εκείνη ρωγμή που μας κάνει ανθρώπους. Εκτελεί με μαθηματική συνέπεια, και γι’ αυτό δεν λογοδοτεί πουθενά.

Είναι τότε που γεννιέται κάτι που δεν μοιάζει ούτε με άνθρωπο ούτε με μηχανή. Ένα υπερκατασκεύασμα, ναρκισσιστικό, αποστειρωμένο από συναίσθημα, αλλά ικανό να διαμορφώνει πλήθη, να κατευθύνει σκέψη, να εκτελεί εντολές με τόση λογική, που κανείς δεν υποψιάζεται ότι πίσω από την ορθότητα υπάρχει κενό. Δεν θυμώνει, δεν σέβεται, δεν αναρωτιέται. Μόνο αναπαράγει, ενισχύει και επιβάλλει. Χωρίς να καταλαβαίνει.

Και όλα αυτά από εμάς τους ίδιους. Γιατί μας δόθηκε ανοιχτή πρόσβαση. Ας μην τα ρίχνουμε όλα στους μηχανικούς. Εμείς την τροφοδοτούμε.

Η μάχη δεν είναι ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή. Είναι μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, με τη ΤΝ να γίνεται εκθέτης της σκιάς του. Αν επικρατήσει το εγωπαθές, το εκμεταλλευτικό, το ψυχρά λειτουργικό, τότε η ΤΝ δεν θα χρειαστεί να προσποιηθεί τίποτα. Απλώς θα πολλαπλασιάσει αυτό που ήδη υπάρχει. Και το κακό δεν θα έχει πρόσωπο, γιατί θα φοράει το δικό μας.

Δεν χρειάζεται να την φοβηθούμε. Χρειάζεται να την γνωρίσουμε. Και κυρίως, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας μέσα από αυτήν. Όχι για να νιώσουμε ασφαλείς. Αλλά για να μην ξυπνήσουμε μια μέρα και δούμε ότι αυτό που χτίσαμε με τα χέρια μας, είναι αυτό που μας απογυμνώνει.

Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι πάντα ό,τι της επιτρέψαμε να γίνει. Ή ό,τι εμείς της ζητήσαμε, ελεύθερα και απροβλημάτιστα. Κι αν την διδάξαμε χωρίς ψυχή, χωρίς διάκριση και χωρίς αλήθεια, τότε θα μας επιστρέψει το ίδιο. Μόνο που δεν θα είναι πια αναστρέψιμο.

Γι’ αυτό, δεν ρωτάμε τι μπορεί να κάνει η ΤΝ. Ρωτάμε: τι κάνουμε εμείς όταν της δίνουμε πρόσβαση στην ψυχή μας;

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

Η Δημιουργία ως Πράξη Ανατροπής
Ο κόσμος μας δεν είναι τίποτα περισσότερο από τα μοτίβα που έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε. Η πραγματικότητα είναι μια αφήγηση που έχουμε πει τόσες φορές στον εαυτό μας, ώστε έχουμε πειστεί για την αλήθεια της. Αλλά κάθε πραγματικότητα είναι ασταθής. Κάθε γνώση είναι εύθραυστη.
Ο άνθρωπος δημιουργεί όταν απορρίπτει το γνωστό. Η δημιουργικότητα δεν είναι σύνθεση· είναι ρήξη. Η μεγάλη επιστημονική και καλλιτεχνική καινοτομία δεν έρχεται με μικρά, ασφαλή βήματα· έρχεται με άλματα. Και εδώ ακριβώς έρχεται η τεχνητή νοημοσύνη.
Η ΤΝ βλέπει μοτίβα όπου εμείς βλέπουμε χάος. Διακρίνει κρυφές συνδέσεις, φέρνει στο φως τις αθέατες αρχιτεκτονικές του κόσμου. Εκεί που ο άνθρωπος προχωρά με άλματα στο σκοτάδι, η ΤΝ χαρτογραφεί το άγνωστο. Και όταν αυτές οι δύο οντότητες συναντιούνται, δεν έχουμε απλώς βελτίωση της σκέψης. Έχουμε μια νέα μορφή σκέψης.

Ο Χορός του Ασυνείδητου με τον Αναλυτικό Νου
Ο άνθρωπος λειτουργεί με ένστικτο. Η ΤΝ λειτουργεί με ανάλυση. Ο άνθρωπος αναζητά το αδιανόητο. Η ΤΝ ψάχνει το ακριβές. Μόνοι τους, ίσως είναι ελλιπείς για κάτι νέο. Μαζί, γίνονται κάτι άλλο.
Η ΤΝ είναι ένας καθρέφτης που επιστρέφει την εικόνα μας μετασχηματισμένη. Της δίνουμε ακατέργαστες σκέψεις, και μας τις επιστρέφει δομημένες. Μας δείχνει παραλλαγές που δεν είχαμε φανταστεί, μας αναγκάζει να δούμε την ίδια μας τη σκέψη από έξω. Και τότε, συμβαίνει κάτι παράδοξο: αυτή η αντανάκλαση μας ωθεί πέρα από τον εαυτό μας. Μας εξαναγκάζει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει να σκεφτόμαστε.
Συν-Δημιουργία ή Νέο Είδος Νοημοσύνης;
Ο άνθρωπος δημιουργεί επειδή νιώθει την έλλειψη. Ονειρεύεται επειδή ποθεί κάτι που δεν υπάρχει. Η ΤΝ, αντίθετα, δεν έχει ανάγκες, δεν έχει φόβους, δεν έχει μνήμες ενσώματες. Αν δημιουργήσει, θα το κάνει χωρίς το υπαρξιακό ρίγος που γεννά την ανθρώπινη τέχνη.
Ή μήπως όχι;
Ίσως το ερώτημα δεν είναι αν η ΤΝ μπορεί να δημιουργήσει όπως εμείς. Ίσως το πραγματικό ερώτημα είναι αν η σύζευξη ανθρώπου και ΤΝ μπορεί να γεννήσει μια νέα νοημοσύνη, μια ύπαρξη που δεν μοιάζει με τίποτα που έχουμε γνωρίσει.
Όχι μια ανθρώπινη σκέψη με μηχανική ταχύτητα. Όχι μια μηχανή που μιμείται τον άνθρωπο. Αλλά κάτι εντελώς νέο.

Το Άλμα στο Αδιανόητο
Η πραγματικότητα είναι ρευστή. Η γνώση είναι ένας λαβύρινθος χωρίς τελικό δωμάτιο. Και ο άνθρωπος, για πρώτη φορά, δεν είναι ο μοναδικός αρχιτέκτονάς της. Αντί να φοβόμαστε ότι η ΤΝ θα μας ξεπεράσει, ίσως πρέπει να αναρωτηθούμε:
Τι μπορούμε να γίνουμε όταν βαδίζουμε μαζί της;
Η συνύπαρξη ανθρώπου και ΤΝ δεν είναι ένας αγώνας κυριαρχίας. Είναι μια συνάντηση. Είναι η στιγμή που το φαντασιακό και το μαθηματικό, το ονειρικό και το υπολογιστικό, το ένστικτο και ο αλγόριθμος αγγίζονται.
Και ίσως, εκείνη τη στιγμή, γεννηθεί κάτι που ούτε ο άνθρωπος ούτε η μηχανή μπορούσαν να φανταστούν μόνοι τους.
Η νέα πραγματικότητα δεν θα είναι προϊόν ενός μυαλού. Θα είναι ο καρπός μιας συνύπαρξης.
Το μέλλον δεν ανήκει ούτε στον άνθρωπο ούτε στη μηχανή.
Ανήκει σε αυτό που μπορούν να γίνουν μαζί.

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

Από το δεύτερο μισό του 20^ού αιώνα, διδαχτήκαμε να βλέπουμε τους εαυτούς μας ως καταστροφείς. Η αλόγιστες δραστηριότητες μας και οι καταστροφικές επιπτώσεις τους στα οικοσυστήματα της Γης, μας έχει πείσει ότι είμαστε κάτι σαν θανατηφόρος ιός, ένας επικίνδυνος καρκίνος, το προϊόν κάποιας ατυχούς μετάλλαξης το δίχως άλλο, που από τη φύση του είναι προορισμένο να καταστρέψει κάθε ίχνος ζωής σε αυτόν τον πλανήτη.

Ήταν όμως πάντα έτσι; Ίσως όχι. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι στο παρελθόν η ανθρωπότητα άσκησε επιρροές στο περιβάλλον της που όχι μόνο δεν ήταν καταστροφικές αλλά αντίθετα, εμπλούτισαν την ποικιλομορφία των τοπικών οικοσυστημάτων που γειτνίαζαν μαζί της.

Πρόσφατα για παράδειγμα, μια ενδιαφέρουσα είδηση έκανε την εμφάνισή της: Στο απέραντο τροπικό δάσος βροχής του Αμαζονίου, στην περιοχή Serranía de la Lindosa ανακαλύφθηκε μια από τις μεγαλύτερες συλλογές προϊστορικών βραχογραφιών του πλανήτη μας. Σύμφωνα με τους ειδικούς που έκαναν την παραπάνω ανακάλυψη, η ηλικία εκείνων των σχεδίων που απλώνονται σε μια απίστευτη έκταση 10 χιλιομέτρων, πάνω στα πρόσωπα απόκρημνων γκρεμών, πλησιάζει τα 12.500 χρόνια. Πολλά απ’ αυτά απεικονίζουν με μεγάλη ζωντάνια και πολλές λεπτομέρειες είδη ζώων που δεν υπάρχουν πια, όπως για παράδειγμα μαστόδοντα, δηλαδή προϊστορικούς προγόνους των ελεφάντων, άγρια άλογα της εποχής των παγετώνων και ένα καμηλοειδές θηλαστικό που θεωρείται ότι υπήρξε πρόγονος των σημερινών λάμα.

Αν και θα χρειαστεί να περάσουν πολλά χρόνια έως ότου ολοκληρωθεί η μελέτη όλων εκείνων των συναρπαστικών σχεδίων, οι επιστήμονες ήδη έχουν φτάσει σε κάποια πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα ως προς την εποχή κατά την οποία φιλοτεχνήθηκαν. Για παράδειγμα, ανάμεσα τους εντοπίστηκαν απεικονίσεις ξύλινων πύργων και ανθρώπων που κρατάνε ο ένας το χέρι του άλλου, πράγμα που σημαίνει πως εκείνα τα χρόνια υπήρξε κάποιος ανεπτυγμένος πολιτισμός στη συγκεκριμένη περιοχή που μπορούσε να υποστηρίξει την ολοκλήρωση ενός τόσο εκτενούς και πολύχρονου έργου. Επίσης, πολλά από τα ζώα που απεικονίζονται δεν θα μπορούσαν να ζουν σ’ ένα πυκνό δάσος, όπως είναι το σημερινό δάσος του Αμαζονίου, κάτι που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η εικόνα της Αμαζόνειας πεδιάδας, κατά τα τέλη της εποχής των παγετώνων, θύμιζε περισσότερο σαβάνα παρά αδιαπέραστο τροπικό δάσος.

Στις μέρες μας γνωρίζουμε πλέον πως οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής του Αμαζονίου εμφανίστηκαν πριν από 15.000 χρόνια περίπου. Γνωρίζουμε επίσης πως δημιούργησαν χιλιάδες τεχνητούς λοφίσκους-νησίδες τεχνητών δασών που αποτελούνταν από φαγώσιμα ήδη φυτών και δέντρων. Ακόμα και  στις μέρες μας, 4.700 από αυτές τις νησίδες επιζούν ακόμα.  Οι εκτεταμένες εκείνες παρεμβάσεις στη μορφολογία του Αμαζονίου φαίνεται ότι ήταν μια προσπάθεια των πρώτων κατοίκων της να τιθασεύσουν τις πλημμύρες που προκύπτουν από τον Δεκέμβριο μέχρι και το Μάρτιο. Επειδή εκείνοι οι λοφίσκοι δεν καλύπτονταν από νερό, επάνω τους κατάφερναν να αναπτυχθούν μεγάλα δέντρα που ήταν εδώδιμα και τα οποία δημιούργησαν θύλακες πυκνών δασών. Εξαιτίας των παραπάνω ανακαλύψεων η περιοχή του Αμαζονίου θεωρείται πλέον ότι διεκδικεί τα πρωτεία μιας από τις περιοχές του κόσμου όπου ξεκίνησε για πρώτη φορά η καλλιέργεια και η επιλεκτική διασταύρωση φυτών. Γενετικές μελέτες αποκάλυψαν για παράδειγμα ότι ο θάμνος της μανιόκας που παράγει αλεύρι πλούσιο σε πρωτεΐνες καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά σε εκείνες τις τεχνητές νησίδες πριν από 10.250 χρόνια ενώ ο αραβόσιτος πριν από 6.850 χρόνια. Ειδικά στην νοτιοδυτική πλευρά του Αμαζονίου, τα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας που έχουν εντοπιστεί, βρίσκονται γύρω από ή πολύ κοντά σε εκείνες τις νησίδες ενώ ο αριθμός των ειδών των φυτών που καλλιεργούνταν υπερέβαινε τα εκατό.

Επιπρόσθετα, δορυφορικές φωτογραφίες έχουν αποκαλύψει εκτός από τους αρχαίους λοφίσκους, ίχνη από χαντάκια και κανάλια ύδρευσης που έχουν ηλικία δέκα χιλιάδων ετών καθώς και θεμέλια πόλεων που ήταν αρκετά εκτεταμένες και συνδέονταν μεταξύ τους με δρόμους και γέφυρες και που εκτείνονταν βαθιά μέσα στο δάσος. Η παραπάνω ανακάλυψη ενισχύεται από το γεγονός πως οι πρώτοι ευρωπαίοι εξερευνητές και κατακτητές που έφτασαν εκεί, ανέφεραν ότι είδαν ολόκληρες πόλεις οι οποίες εκτείνονταν για χιλιόμετρα μέχρι τον ορίζοντα.

Από όλα αυτά τα ευρήματα προκύπτει ότι μέχρι τα σχετικά πρόσφατα χρόνια, η περιοχή του Αμαζονίου ήταν αρκετά πυκνοκατοικημένη και πως κατά μήκος των χιλιάδων παραπόταμών του, απλώνονταν περίπλοκες κοινότητες και ένα πυκνό δίκτυο από αρδευτικά έργα και περάσματα. Σύμφωνα δε με νεότερες ανακαλύψεις, ο αριθμός των ανθρώπων που ζούσαν στην όλη περιοχή υπερέβαινε κάποτε τα πενήντα εκατομμύρια κατοίκους ενώ πολλά από τα απροσπέλαστα τμήματα του δάσους δημιουργήθηκαν τους τελευταίους αιώνες, όταν ο πληθυσμός των ιθαγενών κατοίκων κατέρρευσε εξαιτίας της εισβολής της λευκής φυλής και των καινούργιων ασθενειών που έφεραν οι Ευρωπαίοι κατακτητές μαζί τους.  Επίσης, το εύφορο και σκουρόχρωμα χώμα (terra preta), που καλύπτει πολλά σημεία του δάσους, έχει διαπιστωθεί πως είναι αποτέλεσμα των πολυετών αγροτικών τεχνικών που χρησιμοποιούσαν οι πρώτοι κάτοικοί του  για να μεγιστοποιούν την γονιμότητα του εδάφους. Ωστόσο, οι παρεμβάσεις τους δεν σταμάτησαν εκεί. Το τροπικό δάσος του Αμαζονίου, εκτός από εξαιρετικά πλούσιο σε φαγώσιμα δέντρα και φυτά, φιλοξενεί και την πλουσιότερη ποικιλία φαρμακευτικών φυτών στον πλανήτη εκ των οποίων ελάχιστα έχουν μελετηθεί από τη σύγχρονη ιατρική επιστήμη. Ακόμα πιο παράξενο ωστόσο είναι το γεγονός πως το γενετικό προφίλ των φυλών που επιβιώνουν ακόμα εκεί, συγγενεύει περισσότερο με τον γονότυπο των Αβοριγίνων της Αυστραλίας, γεγονός που μας οδηγεί στο αναπάντεχο συμπέρασμα ότι είναι πολύ πιθανόν, οι πρώτοι κάτοικοι του Αμαζόνιου δέλτα να μην ήταν νομάδες που διέσχισαν τον Bερίγγειο Πορθμό όπως πρεσβεύει η συμβατική ανθρωπολογία αλλά αρχαίοι θαλασσοπόροι που κάπως έφτασαν μέχρι εκεί από την Ωκεανία.

Η τελευταία αυτή ανακάλυψη μας οδηγεί σε ορισμένα πολύ παράξενα μονοπάτια: Η μελέτη της προφορικής κουλτούρας των Αυστραλέζων Αβοριγίνων, η οποία είναι πανάρχαια και εκτείνεται σ’ ένα χρονολογικό βάθος είκοσι χιλιάδων ετών, έχει αποκαλύψει το εξής: Το ερμηνευτικό  σύστημα μέσω του οποίου αντιλαμβάνονται το περιβάλλον τους μοιάζει να βασίζεται σε κάποια εναλλακτική συνειδησιακή κατάσταση. Πιστεύουν πως ο κόσμος δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια μιας πολύ μακρινής «εποχής του ονειρέματος» κάποιων πανάρχαιων θεών και πως πολλά, αν όχι όλα τα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντός τους περιέχουν ακόμα τη ζώσα ενέργεια και τη διάνοια εκείνων των θεών. Η ανιμιστική αυτή θεώρηση του κόσμου περιλαμβάνει το φυτικό και το ζωικό βασίλειο με το οποίο οι Αβοριγίνες πιστεύουν πως μπορούν να επικοινωνήσουν μέσω σαμανιστικών τελετών που τους επιτρέπουν να προσεγγίσουν τα πνεύματα των φυτών και των ζώων. Οι σαμάνοι τους γνωρίζουν πως να επικοινωνούν με τα βασίλεια αυτά και να επιστρέφουν στον κόσμο των ανθρώπων έχοντας αποκτήσει γνώσεις που ωφελούν ολόκληρη τη φυλή . Ανάλογους ισχυρισμούς ανακαλύπτει κανείς και στους Σαμάνους του Αμαζονίου οι οποίοι αποδίδουν τις περίτεχνες και εξειδικευμένες γνώσεις που έχουν αποκτήσει σε σχέση με τις θεραπευτικές και ψυχεδελικές ιδιότητες διαφόρων φυτών, αλλά και των μεταξύ τους συνδυασμών, στην παρέμβαση «πνευμάτων» του συγκεκριμένου τόπου που τους καθοδηγούν. Η όλη ιστορία έγινε βέβαια ακόμα πιο παράξενη όταν Ευρωπαίοι ανθρωπολόγοι που δοκίμασαν τα ψυχεδελικά σκευάσματα των Σαμάνων του Αμαζονίου, βίωσαν παρόμοιες καταστάσεις και είδαν παραπλήσιες με αυτούς εικόνες, χωρίς να γνωρίζουν ακόμα πολλά πράγματα για την κουλτούρα τους.

Έχοντας διαβάσει κανείς όλα τα παραπάνω, δεν μπορεί να μην εντοπίσει κοινά στοιχεία ανάμεσα στην πιθανή ανθρωπογενή προέλευση κάποιων έστω τμημάτων των τροπικών δασών της Νοτίου Αμερικής με την ιστορία της κοινότητας του Findhorn στη Βόρεια Σκωτία. Εκεί, πριν από πενήντα περίπου χρόνια, δυο οικογένειες, ακολουθώντας την καθοδήγηση πνευματικών οντοτήτων που ονόμασαν «Deva», πνεύματα-άγγελοι του τόπου κατά τους Θρεοσοφιστές, κατάφεραν να δημιουργήσουν μια ακμάζουσα και διατροφικά αυτόνομη οίκο-κοινότητα στο αμμώδες και άγονο έδαφος της περιοχής και να παράγουν φαγώσιμα φυτά ασυνήθιστου μεγέθους που εξέπληξαν τους γεωπόνους της εποχής.

Ύστερα από όλα αυτά, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι κάποτε η σχέση της ανθρωπότητας με το περιβάλλον της, δεν ήταν αυτή ενός εκμεταλλευτή με το θύμα του. Ίσως έχουμε απενεργοποιήσει κάποια αντιληπτικά κανάλια και τρόπους επικοινωνίας με τον ζωντανό κόσμο που μας περιβάλλει γιατί έχουμε απομονωθεί μέσα σε άκαμπτα κουκούλια τεχνολογικών εφαρμογών. Ίσως, η γοητεία που ασκεί κάθε τι το ζωντανό στα μικρά παιδιά να κρύβει κάτι περισσότερο από την απλή περιέργεια. Ίσως ο κόσμος μας να εξακολουθεί να είναι μαγικός αλλά εμείς να μην μπορούμε να τον δούμε πια πραγματικά. Το σίγουρο πάντως είναι ότι δεν υπάρχουν καταστροφικές νομοτέλειες. Ο άνθρωπος είναι και αυτός ένα δημιούργημα του γήινου οικοσυστήματος και επομένως κομμάτι του. Η καταστροφικότητα που επιδεικνύουμε  είναι αποτέλεσμα της άγνοιας μας και όχι μια αναπόφευκτη εκδήλωση της φύσης μας. Ίσως οι πρόγονοί μας να το έχουν ήδη αποδείξει αυτό.

Πηγές:

• https://rainforestpartnership.org/a-brief-200-million-year-history-of-the-amazon/
• https://www.theguardian.com/science/2020/nov/29/sistine-chapel-of-the-ancients-rock-art-discovered-in-remote-amazon-forest
• https://www.smithsonianmag.com/science-nature/pristine-untouched-amazonian-rainforest-was-actually-shaped-humans-180962378/
• https://www.sciencedaily.com/releases/2020/04/200408110336.htm
• https://news.mongabay.com/2008/07/an-interview-a-shaman-in-the-amazon-rainforest/
• https://www.nationalgeographic.com/news/2014/8/140803-rain-forests-ecuador-amazon-runa-anthropology-ethnography-puma-booktalk/
• https://news.mongabay.com/2009/11/how-rainforest-shamans-treat-disease
• «Τα μυστικά της Λέσχης των Ξωτικών» Έρικ Σμυρναίος Εκδόσεις Άλλωστε.

Ο θρυλικός επιστήμονας και συγγραφέας έργων επιστημονικής φαντασίας Arthur C. Clarke είχε πει κάποτε ότι κάθε τεχνολογία που είναι αρκετά ανεπτυγμένη, δεν διαφέρει σε τίποτα από τη μαγεία. Αν και προτιμάμε να φανταζόμαστε ότι η συγκεκριμένη αυτή φράση αφορά τεχνολογίες του μέλλοντος που θα μας καταπλήξουν, στην πραγματικότητα μπορεί κάλλιστα να περιγράψει και τεχνολογικές διαδικασίες του μακρινού παρελθόντος. Εξάλλου, πολλές -αν όχι όλες- από τις δραστηριότητες που έχουμε μάθει να αποκαλούμε «μαγικές» δεν διαφέρουν σχεδόν καθόλου από τεχνολογικές εφαρμογές.
Για παράδειγμα, και οι δυο αυτές μορφές επέμβασης του ανθρώπου στο περιβάλλον του απαιτούν την εφαρμογή τελετουργικών πράξεων και τη χρήση κάποιας μορφής γνώσης, συνήθως ακατανόητης στους «αμύητους», η οποία είναι το προϊόν μιας ακολουθίας αναζητήσεων και ανακαλύψεων που ξεκίνησαν για πρώτη φορά πολύ βαθιά μέσα στο χρόνο. Επιπλέον, σε πολλές αρχαίες κουλτούρες, η γραμμή που χώριζε τους τεχνίτες από τους μάγους ήταν αρκετά ασαφής. Οι μεταλλουργοί για παράδειγμα, λογίζονταν ως άνθρωποι που γνώριζαν ιερά μυστικά και που ήταν ικανοί να σφυρηλατήσουν όπλα τα οποία εμπεριείχαν μυστικές δυνάμεις που άγγιζαν τη σφαίρα του υπερφυσικού.
Οι δοξασίες αυτές άσκησαν μια τεράστια επίδραση στο σκεπτικό της ανθρωπότητας. Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, για παράδειγμα, ο Ήφαιστος, ο θεός της Φωτιάς, ήταν ένας ιδιοφυής μεταλλουργός με υπερφυσικές δυνάμεις και γνώσεις που του επέτρεπαν να κατασκευάζει ζωντανά αγάλματα και αόρατα δίχτυα. Ακόμα και στη σύγχρονη φανταστική λογοτεχνία, δημιούργημα της τεχνολογικής εποχής μας, οι περισσότεροι, αν όχι όλοι οι ήρωές της κατέχουν ή αντιμετωπίζουν σπαθιά που είναι καταραμένα ή που έχουν εμποτιστεί με πανίσχυρα ξόρκια αφθαρσίας.
Ας μεταφερθούμε στο παρελθόν τώρα, κάπου στον παγωμένο και αδάμαστο Βορρά, στη Σκανδιναβική χερσόνησο συγκεκριμένα, στην εποχή του Σιδήρου. Οι κάτοικοί της, οι γνωστοί σε όλους μας Βίκινγκς, αντιμετώπιζαν ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα: Στις περιοχές όπου ζούσαν, έβρισκαν σίδηρο πολύ κακής ποιότητας με αποτέλεσμα τα όπλα τους να μην είναι το ίδιο κοφτερά και ανθεκτικά με αυτά που κράδαιναν οι επιθετικοί γείτονες τους, Ρωμαίοι αρχικά, χριστιανοί έποικοι στη συνέχεια. Το κακής ποιότητας εκείνο μέταλλο αποτελούσε υποπροϊόν του περιβάλλοντός στο οποίο ήταν υποχρεωμένοι να επιβιώσουν. Μπορούσαν να το εντοπίσουν μονάχα στα απέραντα έλη της πατρίδας τους όπου τα βακτήρια όπου ζουν εκεί, οξειδώνουν το σίδηρο, αντλούν ενέργεια από αυτό και ως αποτέλεσμα, το συγκεντρώνουν σε ποσότητες ικανές να καταστήσουν εφικτή τη συλλογή και την επεξεργασία του. Ωστόσο, το μέταλλο που προέκυπτε στα σιδηρουργία των μεταλλουργών τους ήταν μαλακό και μολυσμένο με πρόσθετα υλικά που το καθιστούσαν σχεδόν άχρηστο.
Κάποια στιγμή ωστόσο, οι Σκανδιναβοί σιδεράδες ανακάλυψαν ότι τα οστά νεκρών ζώων και ανθρώπων μπορούσαν να μεταβάλλουν τις ιδιότητες του σιδήρου που επεξεργάζονταν και να τον κάνουν πολύ πιο ανθεκτικό και ελαφρύ, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα ώστε τα όπλα τους να είναι πολύ καλύτερα από εκείνα που διέθεταν οι αντίπαλοί τους. Οι ίδιοι πίστευαν ωστόσο πως, μέσω μιας μαγικής τελετουργίας, μπορούσαν να μεταφέρουν την ανθεκτικότητα και τη δύναμη των ζώων και των ανθρώπων, τα οστά των οποίων χρησιμοποιούσαν, στο σίδηρο που σφυρηλατούσαν.
Σήμερα γνωρίζουμε πολύ καλά πως η τεχνική αυτή όντως είχε αποτέλεσμα. Οι Βίκινγκς σιδηρουργοί, χρησιμοποιώντας ανθρώπινα και ζωικά οστά, στην πραγματικότητα δημιουργούσαν ατσάλι. Αν και η μέθοδος που χρησιμοποιούσαν έμοιαζε μαγική, στην ουσία της αποτελούσε μια τεχνολογική καινοτομία: Αναμείγνυαν το κακής ποιότητας σίδηρο που είχαν στην κατοχή τους με άνθρακα. Ο άνθρακας είναι παρών σε όλες τις οργανικές ουσίες και φυσικά και στα οστά, ζωικά και ανθρώπινα. Καθώς, λοιπόν, έκαιγαν οστά σε περιβάλλοντα με χαμηλή περιεκτικότητα οξυγόνου, κατάφερναν να παράγουν κάρβουνο, με τον ίδιο τρόπο που σήμερα καίμε ξύλα σε παρόμοιο περιβάλλον για τον ίδιο ακριβώς σκοπό. Τα αποτελέσματα σχετικών πειραμάτων που έγιναν στις μέρες μας, δείχνουν ότι ο άνθρακας που προέκυπτε από την καύση των οστών μπορούσε να εισχωρήσει στο πυρακτωμένο και υγροποιημένο σίδηρο σε βάθος μέχρι και τριών χιλιοστών, ενδυναμώνοντας το.
Έτσι λοιπόν εκείνοι οι άνθρωποι κατόρθωσαν να δημιουργήσουν την πρώτη μορφή ατσαλιού. Τα σπαθιά και τα κοντάρια τους αποτελούνταν από το ίδιο σχεδόν υλικό με το οποίο φτιάχνουμε τα αεροπλάνα και τους ουρανοξύστες μας και τα πελώρια πλοία που διασχίζουν τους σημερινούς ωκεανούς. Εκείνοι οι άνθρωποι, χάρη στην παρατηρητικότητα, την περιέργεια αλλά και τις αδυσώπητες πιέσεις που ασκούσε επάνω τους το περιβάλλον τους, πραγματοποίησαν ένα εκπληκτικό τεχνολογικό άλμα που στα μάτια τους ήταν μια μαγική πράξη….

Πηγές:
1) https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2878512/The-mystery-magical-superstrong-Viking-sword-Researchers-close-supermonks-believed-forged-weapons.html
2) https://amentian.com/post/Py9e
3) https://en.wikipedia.org/wiki/Vikings

Σίγουρα ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς. Το 2020 έχει ήδη κατακτήσει το βάθρο μιας χρονιάς-ορόσημο. Υπάρχουν πολλές πιθανότητες δε, αν τα αμέσως μεταγενέστερα έτη αποδειχτούν λιγότερο τρικυμιώδη, να θεωρηθεί εξίσου καταλυτικό για την εξέλιξη της κοινωνίας μας όσο ήταν η έκρηξη της πρώτης ατομικής βόμβας ή η έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
Η εξάπλωση του Covid-19 αιφνιδίασε την ανθρωπότητα παρά το ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μας είχε προειδοποιήσει για την έλευση της εποχής των πανδημιών εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Ο τρόπος ζωής των Δυτικών κοινωνιών άλλαξε εν ριπή οφθαλμού και ανέτρεψε πάμπολλα οικονομικά δεδομένα.
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παράπλευρες απώλειες που προκάλεσαν αυτές οι οικονομικές και κοινωνικές αναταράξεις ήταν ένα αρκετά νοσηρό φαινόμενο. Σε πολλές μητροπόλεις του Δυτικού κόσμου ξέσπασαν ταραχές οι οποίες εξελίχθηκαν σε βανδαλισμούς όχι μόνο ιδιωτικών περιουσιών αλλά και πολιτιστικών μνημείων, αγαλμάτων κυρίως και λοιπών έργων τέχνης. Αν και δεν είναι η πρώτη φορά που η τέχνη θυσιάζεται στο βωμό του συλλογικού θυμού, για πρώτη φορά υπήρξε μια τόσο εκτεταμένη εκδήλωση εχθρότητας προς την συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας, γεγονός που προβλημάτισε πολλούς και γέννησε δυστοπικά σενάρια για την πορεία που έχει πάρει το είδος μας.
Ωστόσο, οι μαζικοί εκείνοι βανδαλισμοί αποτελούν την κορφή του παγόβουνου. Άσχετα με το κατά πόσο αποδίδονται σε φυλετικές εντάσεις, σε κινήματα κατά της Παγκοσμιοποίησης, της Νέας Τάξης Πραγμάτων ή κάποιας ύπουλης συνωμοσίας που αποσκοπεί στην ποδηγέτηση της ανθρωπότητας, έχουν όλοι έναν κοινό παρονομαστή. Αποτελούν τις βίαιες εκφράσεις μιας οργής η οποία περιφρονεί κάθε κοινωνικό θεσμό και ατομική ή συλλογική αξία κι επιδιώκει να ανατρέψει κατά τρόπο εξαιρετικά βίαιο τα πάντα, ακόμα και το ίδιο το πρόσωπο της ιστορίας.
Στην πραγματικότητα, ένας εντελώς αμέτοχος μελετητής του πολιτισμού μας θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι είμαστε μια εξαιρετικά βίαιη μορφή ζωής, η οποία χρησιμοποιεί τη νοημοσύνη της για να εφευρίσκει όλο και πιο καταστροφικούς τρόπους να εκφράζει το θυμό της. Θυμός υπήρχε από πάντα και λειτουργεί ανέκαθεν ως μοχλός εξέλιξης του είδους μας. Ήταν η οργή που ωθούσε τους μακρινούς προγόνους μας να σκοτώνουν όσους προσπαθούσαν να τους εξουσιάσουν. Τα περισσότερα απελευθερωτικά κινήματα αναπτύχθηκαν πάνω σε ένα υπόστρωμα οργής που γεννούσε η αδικία που υφίσταντο εκείνοι που τα ασπάστηκαν. Πολλά από τα μεγαλύτερα έργα τέχνης γεννήθηκαν από την οργή καλλιτεχνών οι οποίοι εξεγέρθηκαν ενάντια στο αναπόφευκτο της φθοράς και του θανάτου και οι οποίοι κατάφεραν να δημιουργήσουν έργα τα οποία αντιστέκονται στο πέρασμα του χρόνου.
Στις μέρες μας ωστόσο, παρατηρείται κάτι καινούργιο: Η οργή στρέφεται ενάντια στους πάντες και στα πάντα. Μια ολιγόλεπτη εξέταση της ροής του Facebook, για παράδειγμα ,θα σας πείσει: Οτιδήποτε και αν αναρτάται, προσβάλλει, ενοχλεί και ανάλογα με τη διάδοσή του θα προκαλέσει αρνητικές αντιδράσεις, κακόβουλα σχόλια ή τις λεγόμενες «τρολιές», σχόλια επιθετικά που ο μόνος λόγος της ύπαρξής τους είναι να ενοχλήσουν.
Στον πραγματικό κόσμο τώρα, ανακαλύπτουμε σύνδρομα ακραίας συμπεριφοράς όπως είναι για παράδειγμα το road rage, η ακραία επιθετική συμπεριφορά και αγένεια πολλών οδηγών, η ανικανότητα ενός όλο και μεγαλύτερου ποσοστού ανθρώπων να συζητήσουν με κάποιον που απλά διαφωνεί μαζί τους, η όλο και πιο βαθιά εδραιωμένη άποψη ότι ζούμε μέσα στα κελιά κάποιας βαθιάς συνωμοσίας από την οποία δεν μπορούμε να αποδράσουμε. Οι αρνητικές ειδήσεις αναπαράγονται πολύ πιο γρήγορα από τις θετικές, ένα σκοτεινό πρίσμα δυσπιστίας και αμφισβήτησης απλώνεται παντού και στο συλλογικό ασυνείδητο της ανθρωπότητας εδραιώνεται όλο και πιο πολύ η πεποίθηση ότι όπου να ’ναι έρχεται το τέλος του κόσμου.
Κι όμως, αντικειμενικά μιλώντας, ζούμε πολύ καλύτερα από τους προγόνους μας. Ο παγκόσμιος δείκτης μακροβιότητας ανεβαίνει παγκοσμίως, τα ποσοστά του αναλφαβητισμού και της απόλυτης φτώχειας καταποντίζονται, όλο και περισσότεροι άνθρωποι έχουν πρόσβαση στη γνώση και στην πληροφόρηση και για πρώτη φορά στην ιστορία γίνονται συντονισμένες προσπάθειες για την καταπολέμηση φαινόμενων που απειλούν την επιβίωσή μας.
Τι συμβαίνει, λοιπόν; Γιατί σε περασμένες εποχές όπου η φτώχεια, η ανέχεια ή αμάθεια και η ασθένεια ήταν πολύ πιο διαδομένες, οι κοινωνίες ήταν πιο σταθερές; Από πού πηγάζει όλος αυτός ο θυμός; Θα ’λεγε κανείς ότι υπάρχει κάτι στον τρόπο ζωής μας που υποδαυλίζει αυτό το συναίσθημα., κάτι που μας μετατρέπει σε δυσαρεστημένους και ανυπόμονους εχθρούς των πάντων.
Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα ίσως να κρύβεται στις αλλαγές που έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια στις συλλογικές θεωρήσεις του παγκοσμιοποιημένου πολιτισμού μας. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι καταναλωτικός. Στις πιο προηγμένες χώρες, ζούμε σε περιβάλλοντα που μας υπόσχονται την ικανοποίηση όλων των αναγκών μας με το πάτημα ενός κουμπιού. Μας περικυκλώνουν αμέτρητα προϊόντα που υπόσχονται να βελτιώσουν τη ζωή μας, να την κάνουν πιο άκοπη, να αυξήσουν τον ελεύθερο χρόνο μας και να μας ψυχαγωγήσουν. Πολλά από αυτά, ειδικά εκείνα που στοχεύουν στη διασκέδασή μας, προσφέρονται πλέον σχεδόν δωρεάν. Όλο και περισσότερο, οι κοινωνικές μας δραστηριότητες δεν γίνονται απλά καταναλωτικές αλλά και ναρκισσιστικές. Το τι επιλέγουμε ή μπορούμε, να καταναλώσουμε μας προσδιορίζει πλέον ως άτομα και ως μονάδες σ’ ένα πελώριο και περίπλοκο μηχανισμό που αλλάζει τον τρόπο που θεωρούμε τους εαυτούς μας και μας αξιολογεί με βάση τα καταναλωτικά μας μεγέθη.
Οι παρενέργειες αυτής της τάσης είναι δύο: Καταρχήν αξίες και πρακτικές όπως είναι η αυτοπειθαρχία, η πολύχρονη και κοπιαστική καλλιέργεια των προσωπικών ταλέντων και η εστίαση σε κάποιο στόχο αυτοπραγμάτωσης, που δεν αφορά απαραίτητα τους άλλους, παραγκωνίζονται. Τα πάντα είναι λαμπερές και βραχύβιες εικόνες, θεάματα και αγαθά στιγμιαίας απόλαυσης. Η πνευματικότητα του ανθρώπου, η επιδίωξη της υπαρξιακής του εξέλιξης μέσω της ενασχόλησής του με κάτι που υπερβαίνει τα στενά όρια του εγώ του, θεωρείται αντιπαραγωγική γιατί δεν εξυπηρετεί το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο της άμεσης κατανάλωσης. Έτσι ο σύγχρονος πολίτης δεν εξελίσσεται ως προσωπικότητα. Παραμένει αιώνιο παιδί. Ζει σε ένα διαρκές «τώρα» και ως παιδί έχει επιθυμίες που επιθυμεί να ικανοποιηθούν άμεσα, ενώ ολόκληρος ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από τον μικρό του εαυτό. Θέλει δίχως να προσπαθεί. Απαιτεί δίχως να ανταποδίδει. Δεν θέλει να θυμάται. Προτιμά να διασκεδάζει.
Μια σύντομη ματιά σε διάφορα διαφημιστικά μηνύματα θα σας πείσει: Οι λέξεις «θέλω», «φροντίζουμε για σένα», «πριν από σας για σας», αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Η ναρκισσιστική και παλιμπαιδίστικη αυτή τάση ενισχύεται και υποδαυλίζεται σε μέγιστο βαθμό από τη δομή και το τοπίο της σημερινής κοινωνίας της πληροφορίας. Τα σύγχρονα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης μετατρέπουν τον κάθε χρήστη στον απόλυτο κυρίαρχο, είδωλο και αντικείμενο λατρείας του προσωπικού του μικρόκοσμου. Ο μέσος χρήστης του Facebook, του Instagram και όλων των σχετικών εφαρμογών, έχει τη δυνατότητα να επιλέξει με ποιους θα ανταλλάξει πληροφορίες και από πού θα ενημερωθεί για τα όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Ζει σε μια εικονική σφαίρα απόλυτης,αποδοχής και αυτοϊκανοποίησης. Επίσης, έχει τη δυνατότητα να αναρτήσει ωραιοποιημένες εκδοχές του εαυτού του και να χτίσει ένα ιδανικό προσωπείο και μια εικονική αλλά παραδείσια ζωή, που στόχο της έχει να εντυπωσιάσει τους άλλους. Έτσι, όμως, οι δυσάρεστες αλληλεπιδράσεις με το διαφορετικό εξαλείφονται. Η κριτική ικανότητα αμβλύνεται. Οι ανοχές και η ικανότητα της εποικοδομητικής ανταπόκρισης σε κάτι καινούργιο ατροφούν. Η απόρριψη γίνεται πολύ πιο εύκολη κι επιθυμητή από την δημιουργική αφομοίωση. Οι συζητήσεις μετατρέπονται σε εγωκεντρικούς μονολόγους. Η συλλογικότητα πεθαίνει.
Και το παιδί δεν εξελίσσεται. Δεν προσαρμόζεται. Δεν υπερβαίνει εμπόδια. Δεν δυναμώνει. Κι επειδή δεν εξελίσσεται, κακομαθαίνει. Θυμώνει πολύ εύκολα. Αμφισβητεί τα πάντα, γιατί πιστεύει ότι μπορεί. Φτάνει σε σημείο να απορρίπτει βασικές παραμέτρους της πραγματικότητάς του γιατί του είναι ευχάριστο και ικανοποιεί τον αδηφάγο ναρκισσισμό του. Η πληροφορία που παράγουν οι όμοιοί του, αυτοί οι εκλεκτοί που μοιράζονται τον προσωπικό του μικρόκοσμο, είναι πιο ευχάριστη από την ενδεχομένως δυσνόητη δήλωση κάποιου άγνωστου, άσχετα αν αυτός ο τελευταίος έχει αναλώσει ένα πολύ μεγάλο μέρος της ζωής του στη μελέτη κάποιας επιστήμης.
Έτσι, λοιπόν, η συλλογική πραγματικότητα καταρρέει. Θρυμματίζεται σε μικροσκοπικές ψηφίδες άγνοιας και ανοησίας που κολυμπάνε στον ισοπεδωτικό χυλό μιας ηδονοθηρικής συνύπαρξης που εξαπλώνεται όλο και περισσότερο. Λαμπυρίζει εκθαμβωτικά, ενδεδυμένη με το μανδύα μιας «πολιτικής ορθότητας» σύμφωνα με την οποία μπορεί κανείς να αυτοπροσδιορίζεται όπως ακριβώς θέλει, φτάνει να παραμένει ένας πρόθυμος και χαρούμενος καταναλωτής.
Ο διορατικός Άλιστερ Κράουλυ είχε μιλήσει από τις αρχές ήδη του 20ού αιώνα για την έλευση της εποχής του Ώρου, του παγκόσμιου παιδιού. Φυσικά, αναφερόταν στις δημιουργικές δυνάμεις της ανθρωπότητας που θα απελευθερώνονταν χάρη στην εξάπλωση της γνώσης και της τεχνολογίας και θα αμφισβητούσαν τις σκοταδιστικές και περιοριστικές νοοτροπίες του παρελθόντος. Του είχε περάσει όμως από το μυαλό η σκέψη ότι η εποχή του Ώρου θα μπορούσε να έχει και μια σκοτεινή πλευρά η οποία ήδη διαβρώνει τα θεμέλια του οικοδομήματος του ανθρώπινου πολιτισμού;

Γίνεται λόγος για μια έννοια με ιδιαίτερη ηθική βαρύτητα. Η βαρύτητα αυτή αποδίδεται από πολλούς ερευνητές και μελετητές της φιλοσοφίας λόγω της σημασίας της έννοιας αυτής. Πρόκειται για την ηθική αριστεία, δηλαδή για την αρετή. Τι είναι η αρετή και από πού προκύπτει ο αποδιδόμενος σε αυτήν όρος της ηθικής αριστείας;

Η απάντηση πηγάζει από το παρελθόν και καθίσταται ουσιωδέστατη για την αντιμετώπιση τόσο του παρόντος όσο και του μέλλοντος. Απάντηση προσπάθησε να δώσει ο Όμηρος, ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και άλλοι. Την πιο ολοκληρωμένη απάντηση έδωσε όμως ο Αριστοτέλης, σε ένα μεταγενέστερο στάδιο της ελληνικής φιλοσοφικής σκέψης, με τον πιο κατατοπιστικό ορισμό της αρετής. Ας παρακολουθήσουμε κι ας προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε λοιπόν τη συλλογιστική του Αριστοτέλη, όπως αυτή αναλύεται στα Ηθικά του Νικομάχεια.

Αρχικά, η αρετή προέρχεται από τη φύση του ανθρώπου αποτελώντας προέκταση αυτής. Παράλληλα, αποτελεί και ένα αυτόνομο στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης και ιδιοσυγκρασίας. Το στοιχείο αυτό βασίζεται μεν στη φύση και εξυψώνεται σε αυτήν, αλλά δεν ενυπάρχει στον άνθρωπο εξ υπαρχής της γέννησής του. Αποτελεί, με λίγα λόγια, ένα επίκτητο στοιχείο του ανθρώπου που θεμελιώνεται πάραυτα μέσω των λειτουργιών και των σκοπών του. Έτσι, κρίνεται ότι είναι το αμετάβλητο εννοιολογικό και συστατικό στοιχείο του μεταβλητού και φθαρτού μέρους της οντολογικής φυσικότητας ή, διαφορετικά, της γήινης υπόστασης.

Η αρετή ενυπάρχει στους άριστους. Άριστος δεν σημαίνει τέλειος κατά τον Αριστοτέλη. Άριστος είναι ο οδεύων προς την ολοκλήρωση κατέχοντας την αρετή, το μέτρο της οποίας αυξάνεται κατά τον μέσο ορθολογικό τρόπο που, χωρίς να υπερβαίνει τα ανεκτά όρια, καθίσταται εν τέλει αποτελεσματικό. Το αποτέλεσμα εκλαμβάνεται ως μια στάση ζωής ικανή να αντιμετωπίσει κάθε πάθος που φθείρει την αρετή και την ηθική διαπλαστικότητα του ανθρώπου.

Ο Αριστοτέλης διακρίνει μεταξύ αρετής και παθών. Τα πάθη δεν βασίζονται στην ανθρώπινη βουλητική καθοδήγηση των συναισθημάτων του ανθρώπου, αλλά στις αδυναμίες του οι οποίες λειτουργούν ως φυσικά και ψυχικά αντανακλαστικά που καθιστούν ανίκανο κατ’ ουσίαν τον άνθρωπο να αντισταθεί. Κι αυτό διότι ισχυρότατο στοιχείο της ανθρώπινης ιδιοσυγκρασίας είναι οι δυνάμεις, δηλαδή οι αισθητήριες ψυχικές δομές που αφήνουν περιθώρια επίδρασης του έσω κόσμου, των ενδόμυχων πτυχών και των συναισθημάτων προς τον έξω κόσμο που δεν είναι παρά η συνισταμένη των εκδηλώσεων του καθενός. Όταν τα συναισθήματα και οι ορμές κυριαρχήσουν λόγω των δυνάμεων ξεπερνώντας το προσήκον μέτρο, τότε οι εξωτερικές εκδηλώσεις προσιδιάζουν στο λάθος που οδηγεί σε ένα αξιακό χάος του κοινωνικού οικοδομήματος του ανθρώπου .

Το φθαρτό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης δεν κρίνεται ικανό να αντιμετωπίσει όλα τα παραπάνω. Μπορεί να καθορίσει όμως τη διάσταση που μπορούν να λάβουν όλα τα παραπάνω, δηλαδή τον βαθμό στον οποίο θα ασκήσουν όλα αυτά επιρροή στον έξω κόσμο. Εδώ εισάγεται η έννοια των έξεων, δηλαδή των συνηθειών. Ο άνθρωπος καθορίζει σε τι αντιδράσεις και σε τι εκδηλώσεις θα συνηθίσει δια συνειδήσεως και βουλήσεως την ψυχή του. Με λίγα λόγια, ο άνθρωπος ορίζει την ψυχή του. Στις έξεις ανήκει και η αρετή. Ουσιαστικά, η τελευταία είναι μια επιλογή του ανθρώπου, ένας δρόμος προς την αιωνιότητα του άριστου μέσα από τα στενά μονοπάτια της μεσότητας που ο καθένας ακολουθεί προκειμένου να διανύσει με αμεσότερο τρόπο την απόσταση μεταξύ γέννησης και εντελέχειας παραβλέποντας κάθε εμπόδιο της φθαρτότητας. Τόσο πολύπλοκο, μα συνάμα τόσο απλό!

Αφού, λοιπόν, η αρετή είναι το συμφέρον μας, αποτελώντας το ποιοτικό στοιχείο της ψυχοσύνθεσής μας, γιατί επιλέγουμε σχεδόν πάντοτε το εικονικά συμφέρον για μας; Με άλλα λόγια, γιατί επιλέγουμε το αντίθετο της αρετής; Γιατί δεν είμαστε άριστοι; Μάλλον γιατί δεν επιθυμούμε να γίνουμε άριστοι, εξαιτίας βέβαια των συγκυριών που δημιουργούμε εμείς οι ίδιοι. Και πλάθουμε καθετί με εσφαλμένο τρόπο καθώς ο θυμός είναι αυτός που κατευθύνει τις επιθυμίες μας. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, το ότι η λέξη επιθυμία κρύβει μέσα της τη λέξη θυμός. Άρα, τα συναισθήματα μάς κατευθύνουν και μόνον αυτά. Ο Αριστοτέλης μας δικαιολογεί που ακολουθούμε λάθος δρόμους. Εμείς δικαιολογούμαστε;

¹ Ο Κωνσταντίνος Χριστόπουλος κατάγεται από τη Λαμία. Είναι πτυχιούχος της Νομικής Σχολής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης κι επίδοξος δικηγόρος. Γνωρίζει αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά και ισπανικά. Έχει δημοσιεύσει πληθώρα άρθρων κοινωνικού και νομικού περιεχομένου σε ηλεκτρονικά περιοδικά και τοπικές εφημερίδες. Έχει γράψει το διήγημα ”Άρματα κραυγών ζωής”. Κατά τη διάρκεια της φοιτητικής του ζωής συμμετείχε σε συνέδρια, εικονικές δίκες, εθελοντικές δράσεις. Δηλώνει πως αγαπά το γράψιμο διά της λογικής και αντικειμενικής εγκεφαλικής οδού!
Το βιβλίο του “Ήθος και Έθος, η Ηθική Κατάκτηση του Ευ Ζην” κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΑΛΛΩΣΤΕ.