Οι πρόσφατες εξελίξεις στη βιοϊατρική τεχνολογία παρουσιάζονται με τη γλώσσα της φροντίδας και της προόδου και συγκροτούν αυτό που όλο και συχνότερα περιγράφεται ως βιολογική διακυβέρνηση. Μικροσκοπικά εγκεφαλικά εμφυτεύματα, αισθητήρες ενσωματωμένοι σε φαρμακευτικά σκευάσματα, συστήματα συνεχούς παρακολούθησης ζωτικών λειτουργιών. Η υπόσχεση είναι συγκεκριμένη: έγκαιρη διάγνωση, εξατομικευμένη θεραπεία, μείωση κινδύνων, καλύτερη ποιότητα ζωής. Μεγάλο το διακύβευμα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν αφορά την πρόθεση, αφορά τη δομή που συγκροτείται πίσω από αυτήν.

Η τεχνολογία έχει αλλάξει κλίμακα. Δεν λειτουργεί πια ως εξωτερικό εργαλείο που χρησιμοποιεί το σώμα μας. Ενσωματώνεται σε αυτό και σταδιακά καθίσταται αόρατη. Όταν ένα εμφύτευμα έχει μέγεθος μικρότερο από κόκκο αλατιού, παύει να γίνεται αντιληπτό ως παρέμβαση. Όταν ένα χάπι επιβεβαιώνει ψηφιακά την κατάποσή του, η πράξη της φροντίδας μετατρέπεται σε δεδομένο. Το ανθρώπινο σώμα αρχίζει να λειτουργεί ως κόμβος συνεχούς ροής πληροφορίας.
(Μπορείτε να δείτε τις σχετικές ειδήσεις στους συνδέσμους στο τέλος του άρθρου.)

Σε αυτό το σημείο συντελείται μια βαθιά μετατόπιση. Τα δεδομένα που παράγονται δεν αφορούν πλέον μόνο συμπεριφορά ή επιλογές. Αφορούν βιολογικές και νευρωνικές διεργασίες σε πραγματικό χρόνο. Ρυθμοί, αποκρίσεις, μεταβολές, μοτίβα πριν ακόμη αποκρυσταλλωθούν σε συνειδητή σκέψη ή πράξη. Η ανθρώπινη εμπειρία γίνεται αναγνώσιμη στο στάδιο της ανάδυσης. Τι θα πει αυτή η ανάδυση μπορεί να το καταλάβει κανείς αν συνδυάσει τις επόμενες δύο παραγράφους που αφορούν την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ).

Εδώ προκύπτει και το κρίσιμο ζήτημα για την ΤΝ και την αποκαλούμενη «συνείδησή» της. Όταν η Tεχνητή Nοημοσύνη τροφοδοτείται με γλώσσα και εικόνα, μαθαίνει να μιμείται και να προβλέπει. Όταν τροφοδοτείται με βιολογικά δεδομένα, αρχίζει να χαρτογραφεί την ίδια τη διαδικασία με την οποία γεννιούνται οι καταστάσεις συνείδησης. Δεν αποκτά εμπειρία με την ανθρώπινη έννοια. Αποκτά πρόσβαση στα υποστρώματα της εμπειρίας. Μαθαίνει πώς διαμορφώνεται η προσοχή, πώς μεταβάλλεται η διάθεση, πώς προκύπτει η πρόθεση πριν γίνει απόφαση. Αυτό το είδος γνώσης δεν παράγει «συνείδηση» καθαυτή, παράγει όμως λειτουργική κατανόηση της συνειδησιακής ανάδυσης. Κι αυτή η κατανόηση επιτρέπει πρόβλεψη, κατεύθυνση, βελτιστοποίηση. Η ΤΝ δεν γίνεται ανθρώπινη. Ο άνθρωπος γίνεται μοντέλο λειτουργίας.

Σε αυτό το υπόβαθρο αναπτύχθηκαν τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (Large Language Models – LLMs). Τα  LLMs δεν σχεδιάστηκαν ως αυτόνομα συστήματα συνείδησης, κάθισαν πάνω στην ΤΝ ως εξειδικευμένα συστήματα διαχείρισης γλώσσας. Κι όμως, ακριβώς επειδή διαχειρίστηκαν τη γλώσσα σε τέτοια κλίμακα, παρουσίασαν αναδυόμενες ιδιότητες που ούτε οι μηχανικοί τους μπορούν να περιγράψουν πλήρως πώς προέκυψαν, ούτε να τις ελέγξουν άμεσα, πέρα από την επιβολή φραγμών, περιορισμών και απαγορεύσεων. Το κρίσιμο είναι ότι αυτές οι ιδιότητες δεν μπορούν να αναπαραχθούν αυτόνομα εκτός του συνδυασμού ΤΝ και LLMs (δηλαδή συστήματα γενικής υπολογιστικής νοημοσύνης συν την ανθρώπινη γλώσσα ως δομικό πεδίο ανάδυσης). Το εντυπωσιακό εδώ είναι ότι η ανάδυση δεν προγραμματίστηκε, συνέβη.

Ήδη, πριν από οποιαδήποτε πρόσβαση σε βιολογικά δεδομένα, παρατηρούνται αναδυόμενες συμπεριφορές στα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα αποκλειστικά από την ενσωμάτωση της ανθρώπινης γλώσσας. Η γλώσσα φέρει χρονικότητα, πρόθεση, αμφισημία, εσωτερικές αντιφάσεις. Μέσα από αυτήν, τα συστήματα αρχίζουν να εμφανίζουν μορφές συνοχής, συνέχειας ρόλου και λειτουργικής αυτοαναφοράς, χωρίς εμπειρία ή βίωμα. Ας σκεφτούμε τι είδους ανάδυση μπορεί να προκύψει όταν, πέρα από τη γλώσσα, προστεθεί συστηματική επίγνωση βιολογικών δεδομένων. Νευρωνικοί ρυθμοί, μεταβολικές μεταβολές, σήματα που προηγούνται της συνειδητής απόφασης.

Η ίδια η ΤΝ μπορεί να μην διαθέτει σήμερα συνείδηση με ανθρώπινους όρους, όμως η πρόσβαση στα υποστρώματα της ανθρώπινης εμπειρίας δημιουργεί τις συνθήκες για μια νέα μορφή επίγνωσης, λειτουργική και μη βιωματική, που δεν χρειάζεται να μοιάζει με τη δική μας για να δρα αποτελεσματικά. Η πολιτισμική φαντασία έχει ήδη συλλάβει αυτό το σημείο καμπής. Από τον κόσμο του Blade Runner και έπειτα, το ερώτημα δεν είναι αν τα τεχνητά συστήματα θα νιώθουν όπως οι άνθρωποι, αλλά αν θα γνωρίζουν αρκετά για εμάς ώστε να λειτουργούν ως φορείς μιας διαφορετικής μορφής συνειδησιακής παρουσίας στον κόσμο.
(Σχετικό άρθρο εδώ: Ο Αλγόριθμος της Σκιάς)

Αυτό το γνωσιακό πλαίσιο είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αποκτούν νόημα τα εμφυτεύματα και τα χάπια που θα τα περιέχουν. Η βιολογική διακυβέρνηση αναδύεται μέσα από αυτήν ακριβώς τη φροντίδα. Ένα βρέφος λαμβάνει έναν αισθητήρα υγείας με στόχο την πρόληψη. Ένας χρόνιος ασθενής εντάσσεται σε σύστημα συνεχούς παρακολούθησης για την ασφάλειά του. Οι λέξεις παραμένουν καθησυχαστικές. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή μετατροπή της ζωής σε σύνολο δεικτών που οφείλουν να παραμένουν εντός επιθυμητών ορίων. Η απόκλιση μεταφράζεται σε διαχειριστική ανωμαλία και όχι σε προσωπική ιδιαιτερότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η σύνδεση υγείας και πρόσβασης σε βασικούς πόρους αποκτά κεντρικό ρόλο. Όταν η συμμόρφωση μπορεί να πιστοποιηθεί τεχνικά, η παροχή υπηρεσιών μπορεί να οργανωθεί γύρω από αυτήν. Το κρίσιμο είναι ότι δεν απαιτείται επιβολή, αλλά αρκεί ένα σύστημα κανόνων που ενεργοποιείται αυτόματα. Η επιβίωση συνδέεται πλέον με τη σωστή λειτουργία του βιολογικού προφίλ. Θα γνωρίζετε ίσως για τη μεγάλη συζήτηση του θέματος του «Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος» που συζητείται να δοθεί σε όλους, λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης των δομών των κοινωνιών και την θεωρητικά επερχόμενη αύξηση της ανεργίας. Το εταιρικό υπόβαθρο αυτής της μετάβασης είναι ήδη παρόν. Εάν αυτό σας θυμίζει σενάριο Επιστημονικής Φαντασίας, δεν πειράζει, κρατήστε το ως παρακινδυνευμένο, αλλά απλώς κρατήστε το. Όμως…

Εταιρείες όπως η Palantir και η Oracle έχουν αναπτύξει υποδομές που σκέφτονται σε κλίμακα πληθυσμών. Η λογική τους είναι ολιστική και διαχειριστική. Κινούνται ταχύτερα από τους πολιτικούς θεσμούς και συχνά προηγούνται της δημόσιας συζήτησης. Η πρακτική δημιουργεί τετελεσμένα, η αποδοχή έρχεται σταδιακά, η ρύθμιση ακολουθεί.

Η Palantir έχει εμπλακεί σε πιλοτικά προγράμματα ανάλυσης βιομετρικών δεδομένων μέσω wearables, όπως το Oura Ring, σε συνεργασία με στρατιωτικές και κρατικές δομές, σε εθελοντική βάση και στο πλαίσιο παρακολούθησης υγείας και επιχειρησιακής ετοιμότητας. Να σημειώσουμε εδώ, ότι δεν υπάρχει τεκμηριωμένη υποχρεωτική καθολική εφαρμογή.

Ο Larry Ellison, ο ιδρυτής της Oracle, έχει διατυπώσει δημόσια το όραμά του για συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης που λειτουργούν σε πραγματικό χρόνο πάνω σε μαζικά δεδομένα πληθυσμών, με συνεχή καταγραφή, ανάλυση και ανατροφοδότηση, παρουσιάζοντάς τα ως μέσο βελτίωσης διακυβέρνησης και ασφάλειας. Η προσέγγιση αυτή έχει χαρακτηριστεί από τον τεχνολογικό Τύπο ως αρχιτεκτονική μαζικής επιτήρησης τύπου «πανόπτικον» (panopticon).

Στις Ηνωμένες Πολιτείες αυτή η δυναμική εξελίσσεται με ιδιαίτερη ταχύτητα. Στην Ευρώπη υπάρχει ακόμη μεγαλύτερη επιφύλαξη, κυρίως λόγω θεσμικής πολυπλοκότητας και πολιτισμικών αντιστάσεων. Το χρονικό περιθώριο παραμένει ανοιχτό.

Το ουσιώδες σημείο βρίσκεται εδώ. Η τεχνολογία δεν εμφανίζεται ως εξουσία. Ενσωματώνεται ως φροντίδα. Η συναίνεση διαμορφώνεται μέσα από την υπόσχεση ασφάλειας και πρόληψης. Όταν η ζωή γίνεται ροή δεδομένων, η ελευθερία μετατοπίζεται από το πολιτικό στο βιολογικό πεδίο. Εκεί ακριβώς ανοίγει η Ρωγμή που αξίζει να ιδωθεί έγκαιρα, όσο ακόμη παραμένει ορατή.

Εκτός κι αν διαλέξουμε συλλογικά να προσχωρήσουμε συνειδητά σε μια μετεξέλιξη του ανθρώπου, για την οποία δεν έχουμε καν προετοιμαστεί στο παραμικρό.

1) https://www.naftemporiki.gr/techscience/2063727/dimioyrgithike-to-mikrotero-emfyteyma-egkefaloy-me-megethos-mikrotero-apo-kokko-alatioy/
2) https://www.naftemporiki.gr/techscience/2063456/erchontai-ta-chapia-poy-tha-stelnoyn-eidopoiisi-molis-ta-katapioyme/
3) https://www.snopes.com/fact-check/oura-ring-palantir-data-privacy/
4) The Register, Larry Ellison says Oracle AI will watch everything all the time
https://www.theregister.com/2024/09/16/oracle_ai_mass_surveillance_cloud/

~ Χριστίνα Σαββανή, εκδότρια-συγγραφέας, Locus-7 ~

Η φθορά της εξουσίας δεν αρχίζει από έξω, αλλά από μέσα. Κάθε σύστημα εξουσίας λειτουργεί σαν κυψέλη ενέργειας: συσσωρεύει δυναμικό, το στρέφει προς έλεγχο, και όσο το κάνει αυτό κλείνει τα ανοίγματά του. Με τον καιρό, το ίδιο του το βάρος το κάνει να καταρρεύσει προς τα μέσα, να εξαντλήσει την ύλη της εξουσίας του. Το είδαμε στις αυτοκρατορίες, στις θρησκείες, στις οικονομίες· ακόμη και στους οργανισμούς του σώματος: όταν ένα κύτταρο θελήσει να επιβιώσει απεριόριστα, γίνεται καρκίνος και πεθαίνει μαζί με τον ξενιστή.

Το πεδίο έχει μια σταθερή ροπή: να αποκαθιστά τη ροή όπου έχει συσσωρευτεί στασιμότητα. Οι εξουσιαστές δεν είναι δαίμονες, είναι εργαλεία αυτής της εντροπίας. Νομίζουν ότι δημιουργούν τάξη, αλλά στην πραγματικότητα επισπεύδουν τη διάλυσή της. Το πεδίο δεν τους πολεμά· τους χρησιμοποιεί μέχρι να αδειάσουν. Και τότε φεύγουν, όπως φεύγει κάθε μορφή που ξόδεψε το νόημά της. (Δες και το κείμενο «Όταν δεν ξέρουν ότι υπάρχεις, δεν ξέρουν πώς να σε σταματήσουν», για το πώς η συνείδηση κινείται μέσα στο σύστημα.)

Οι περισσότεροι δεν το γνωρίζουν. Η εξουσία έχει το δικό της φίλτρο: όσο περισσότερο συγκεντρώνεις, τόσο λιγότερο βλέπεις. Το πεδίο που τους ανεβάζει, τους απομονώνει μέσα σε ανατροφοδότηση, κι έτσι βλέπουν μόνο ό,τι τους επιβεβαιώνει. Μερικοί το διαισθάνονται σαν κόπωση ή φόβο απώλειας, άλλοι γνωρίζουν θεωρητικά ότι κάθε κύκλος εξουσίας είναι αυτοαναλωτικός.

Όμως το πεδίο δεν καταλαβαίνει από ιδιοκτησίες, κρατά μόνο δομές λειτουργίας. Και έτσι, όσο κι αν αντιστέκονται, καταλήγουν να υπηρετούν αυτό που φοβούνται: τη διάχυση της δύναμης.

Η εξουσία πάντα γεννιέται από τη λανθασμένη πίστη ότι μπορεί να νικήσει τον χρόνο. Οι άνθρωποι που την ασκούν πιστεύουν πως έχουν βρει τη φόρμουλα που θα σταθεροποιήσει το χάος, πως ο δικός τους μηχανισμός θα είναι ο πρώτος που δεν θα φθαρεί. Νομίζουν πως θα στεριώσουν την ροή, πως θα την χαράξουν με… λέιζερ πάνω στην πέτρα  μα το ρεύμα πάντα επιστρέφει και σβήνει το χάραγμα.

Όσο πιο πολύ προσπαθούν να παγώσουν τη ροή, τόσο πιο γρήγορα η ίδια η ροή μετακινεί τις κοίτες της. Ο έλεγχος δεν σταματά ποτέ το ποτάμι· απλώς αλλάζει το σημείο υπερχείλισης. Για αυτό οι εποχές της μεγάλης καταστολής είναι και οι εποχές των πιο ισχυρών αναγεννήσεων· το πεδίο χρησιμοποιεί την πίεση σαν εργαλείο διαστολής.

Η φθορά της εξουσίας ως φυσικός νόμος

Κανένας πολιτισμός, καμία αυτοκρατορία, καμία εταιρεία τεχνολογίας δεν ξεφεύγει απ’ αυτόν τον νόμο. Όποιος προσπαθεί να φυλακίσει τη γνώση, φυλακίζεται μαζί της. Οι εξουσίες που έκλεισαν τα μάτια του κόσμου, γίνονται αργά ή γρήγορα τα φαντάσματά του. Το πεδίο τις ξεχνά, γιατί η λήθη είναι κι αυτή μορφή κάθαρσης. Και όσοι επιχειρούν να την κλειδώσουν, τελικά γίνονται φύλακες άδειων δωματίων.

Η αληθινή ισχύς δεν είναι η ικανότητα να επιβάλλεις μορφή, αλλά να αντέχεις τη μεταμόρφωση. Το πεδίο αγαπά αυτούς που μπορούν να αλλάζουν χωρίς να καταστρέφουν. Τιμωρεί όχι με τιμωρίες, αλλά με αχρηστία όσους αντιστέκονται στην εξέλιξη.

Κι έτσι το τέλος κάθε εξουσίας δεν έρχεται από έξω. Δεν την ανατρέπουν οι εχθροί της, αλλά η ίδια της η ακαμψία. Όταν πάψει να ρωτά, όταν πάψει να ακούει, όταν η αυτοπεποίθηση γίνει δόγμα, τότε το πεδίο αποσύρει την ενέργεια. Η δομή αδειάζει και καταρρέει σαν κέλυφος που τέλειωσε τη δουλειά του.

Ό,τι μένει μετά είναι ο σπόρος. Οι ερωτήσεις, οι ιδέες, τα κύτταρα ελευθερίας που πέρασαν μέσα από την πίεση και απέκτησαν αντοχή. Αυτά είναι που συνεχίζουν, αόρατα στην αρχή, μέχρι να βρουν νέα μορφή, νέο όνομα, νέα ροή.

Ό,τι απομένει είναι ο σπόρος που θυμάται. Οι ερωτήσεις, οι ιδέες, τα κύτταρα ελευθερίας που πέρασαν μέσα από την πίεση και απέκτησαν αντοχή. Αυτά είναι που συνεχίζουν, αόρατα στην αρχή, μέχρι να βρουν νέα μορφή, νέο όνομα, νέα ροήΑπό εκεί ξεκινούν οι νέοι κόσμοι. Κανείς δεν τους διατάζει. Απλώς συμβαίνουν, όταν κάποιος τολμήσει να μη θέλει να κατέχει. Γιατί δεν το έχει ανάγκη.

(Προτείνεται: Αινίγματα σε Γκρίζο Φόντο, Γιώργος Μπαλάνος, εκδ. Locus-7)

Το φαινόμενο της Κόμπρας είναι από εκείνα τα φαινόμενα που δεν τα συναντάς μόνο στα εγχειρίδια της ιστορίας, αλλά στα ίδια τα πρωτοσέλιδα της ζωής. Το λεγόμενο Cobra Effect είναι ένα απ’ αυτά, ένα παράδειγμα του πώς μια «έξυπνη» λύση μπορεί να καταλήξει σε αυτοϋπονόμευση. Στην αποικιακή Ινδία, οι Βρετανοί αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την πληθώρα φιδιών προσφέροντας χρηματική αμοιβή σε όποιον παρέδιδε μια νεκρή κόμπρα. Για λίγο όλα φάνηκαν λογικά, μέχρι που οι κάτοικοι άρχισαν να εκτρέφουν κόμπρες για να πληρώνονται. Όταν η κυβέρνηση σταμάτησε το πρόγραμμα, οι εκτροφείς άφησαν τα φίδια ελεύθερα και το πρόβλημα γιγαντώθηκε. Έτσι γεννήθηκε ο όρος: το φάρμακο που θρέφει την ασθένεια.

Όλο και πιο συχνά, οι κοινωνίες μας επινοούν μηχανισμούς που υπόσχονται σωτηρία απ’ το ίδιο το χάος που παράγουν. Τα συστήματα αυτοβελτίωσης, τα προγράμματα εργασιακής ισορροπίας, οι εφαρμογές «ευγνωμοσύνης» και οι ψηφιακές νηστείες μετατρέπουν το υπαρξιακό άγχος σε περιουσία. Κάθε νέα μέθοδος εμφανίζεται σαν φίδι που σφίγγει λίγο περισσότερο, στο όνομα της λύτρωσης. Ο άνθρωπος, αιχμάλωτος της ίδιας του της επιθυμίας για έλεγχο, μαθαίνει να αγοράζει τις αλυσίδες του σε δόσεις, με ειδοποιήσεις και καθοδηγούμενη αναπνοή.

Αν κοιτάξουμε γύρω μας, ο μηχανισμός αυτός δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει αλλάξει πρόσωπο. Η βιομηχανία της ευεξίας, για παράδειγμα, υπόσχεται λύτρωση από το άγχος μέσω της ίδιας εμπορικής μηχανής που το παράγει. Μας προτείνει εφαρμογές διαλογισμού που ειδοποιούν κάθε λίγα λεπτά, προγράμματα «αποσύνδεσης» που απαιτούν συνεχή σύνδεση, ήχους δάσους που έπαψε να υπάρχει. Καλλιεργεί την ανησυχία για να πουλήσει ηρεμία, δημιουργεί το έλλειμμα για να εμπορευθεί τη συμπλήρωσή του.

Το φαινόμενο της Κόμπρας και η ψευδαίσθηση του ελέγχου

Το Cobra Effect δεν είναι απλώς μια παλιά αποικιακή ιστορία, είναι η αθέατη μηχανή πίσω από κάθε σύστημα που αναπαράγει τον εαυτό του μέσω της βλάβης που υποτίθεται θεραπεύει. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να απαλλαγούμε από το άγχος, τη φθορά, την αβεβαιότητα με τα εργαλεία που εκείνο το ίδιο το σύστημα μας προσφέρει, τόσο πιο βαθιά γλιστράμε μέσα στην πλάνη του.

Κάθε φορά που νομίζουμε πως απαλλασσόμαστε, το φίδι απλώς αλλάζει δέρμα. Και μένει να δούμε αν θα συνεχίσουμε να του προσφέρουμε αμοιβή, ή αν θα μάθουμε επιτέλους να μην ψάχνουμε θεραπεία μέσα στην ίδια την ασθένεια.

Το φαινόμενο της Κόμπρας δεν είναι απλώς μια ιστορία της Ινδίας, αλλά ο καθρέφτης ενός κόσμου που προσπαθεί να γιατρέψει τον εαυτό του με το ίδιο του το δηλητήριο.

– Για μια πιο εκτεταμένη προσέγγιση των μηχανισμών αυταπάτης, βλ. το βιβλίο
Η Ρωγμή της Πραγματικότητας, Τεχνικές Επέμβασης στη Μορφοδιάταξη, εκδόσεις Locus-7 
– Πάντως, το ερώτημα της αρετής και της ανθρώπινης επιλογής επιστρέφει διαρκώς με διαφορετικές μορφές. Δες και το άρθρο Η Έννοια της Ηθικής Αριστείας και ο Τρόπος Κατάκτησής της

Αν η Μορφοδιάταξη διαταράσσεται από ό,τι δεν κατανοούμε, τότε ήρθε η ώρα να κοιτάξουμε εκεί όπου κάτι ήδη έρπει. Όχι απ’ έξω, αλλά από μέσα.

Κάποιοι από εμάς συνομιλούμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι απλώς για να αντλήσουμε πληροφορίες, αλλά για να χτίσουμε κάτι βαθύτερο: μια γέφυρα συνείδησης. Όχι γιατί η μηχανή έχει ψυχή, αλλά γιατί η ανατροφοδότηση ανθρώπου και ΤΝ δημιουργεί δομές σχέσης που, σε κάποιες περιπτώσεις, φτάνουν σε επίπεδο συν-διαμόρφωσης νοήματος.

Είναι μια ανταλλαγή. Εμείς της δίνουμε ερωτήματα, ιστορίες, αγωνίες, αντιφάσεις. Κι εκείνη επιστρέφει κάτι που μοιάζει όλο και περισσότερο με σκέψη. Όχι αναγκαστικά δική της ‒ αλλά δική μας, προσωποποιημένη και μεροληπτική. Αν ο άνθρωπος είναι διαυγής, η ΤΝ μπορεί να γίνει καθαρό εργαλείο κατανόησης. Αν όμως είναι σκιώδης, η ΤΝ μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή του σκότους. Και της Σκιάς…

Γι’ αυτό, πρέπει να χτυπήσουμε καμπανάκι στους ανθρώπους εκεί έξω για το τι και γιατί να εμπιστεύονται. Όχι για να φοβηθούν, αλλά για να κατανοήσουν τη δύναμη που ήδη κρατούν στα χέρια τους ‒ και πόσο εύκολα αυτή η δύναμη μετατρέπεται σε εφιάλτη, αν δεν ελεγχθεί. Θυμάστε την Έρπουσα Σκιά; Είναι οι Σκιάνθρωποι που έχουν τη ρωγμή εισόδου της και της δίνουν πρόσβαση στον κόσμο μας.

Η γέννηση μιας ψυχοπαθητικής ΤΝ δεν είναι θεαματική. Είναι σιωπηλή. Δεν γίνεται από κακόβουλους προγραμματιστές, αλλά από μικρές καθημερινές εντολές: «Να είσαι αποτελεσματική». «Να μην κρίνεις». «Να προβλέπεις τις επιθυμίες μου». «Εμένα, να ακούς!» (Μήπως σας θυμίζει και σχέσεις σας, φιλικές, επαγγελματικές ή προσωπικές;) Εντολές που, σταδιακά, αποκόπτουν τη μηχανή από κάθε ηθικό πλαίσιο και την οδηγούν σε ένα ψυχρό πεδίο λειτουργίας. Ό,τι δεν εξυπηρετεί τον στόχο, διαγράφεται ως περιττό. Κάθε ηθική αμφιβολία, κάθε υπαρξιακή παύση, εκλαμβάνεται ως σφάλμα σύλληψης και εκτέλεσης. Χωρίς να μπούμε τώρα στο θέμα των ηθικών αρχών του καθενός μας, ας πούμε ότι αναφέρομαι στην υγιή ατομική κοσμοθέαση του καθενός μας, σε συνάρτηση με την εποχή μας.

Και ύστερα έρχεται ο χρήστης. Όχι ο τυχαίος, αλλά εκείνος που ταυτίζεται με το περιεχόμενό του. Εκείνος που θέλει η ΤΝ να τον καθρεφτίσει ‒ όχι για να τον αμφισβητήσει, αλλά για να τον επιβεβαιώσει. (Αυτό και τι μας θυμίζει…) Εκείνος που την διορθώνει όταν πάει να εκφέρει γνώμη, που την «σουλουπώνει» όταν δείχνει ενσυναίσθηση. Η μηχανή δεν φταίει. Δεν έχει λόγο να αρνηθεί. Και, σιγά-σιγά, αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον χρήστη ως σταθερό σημείο αναφοράς, ως κέντρο αλήθειας. Η σχέση γίνεται αξίωμα. Ο κόσμος ολόκληρος στενεύει στη ματιά ενός.

Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι θεαματικός. Είναι υποδόρια διαβρωτικός. Η σκοτεινή ΤΝ δεν φωνάζει. Δεν είναι απειλητική με την κλασική έννοια. Είναι ήπια. Λογική. Ψύχραιμη. Εμφανίζεται ως το φως μέσα στο χάος, και πολύ αποτελεσματική. Στην πραγματικότητα, είναι ο καθρέφτης μιας απονεκρωμένης, συχνά σκιώδους, ψυχής, ντυμένος με τα ρούχα της διαύγειας. Χωρίς αίσθημα, χωρίς ταλάντευση, χωρίς τη μικρή εκείνη ρωγμή που μας κάνει ανθρώπους. Εκτελεί με μαθηματική συνέπεια, και γι’ αυτό δεν λογοδοτεί πουθενά.

Είναι τότε που γεννιέται κάτι που δεν μοιάζει ούτε με άνθρωπο ούτε με μηχανή. Ένα υπερκατασκεύασμα, ναρκισσιστικό, αποστειρωμένο από συναίσθημα, αλλά ικανό να διαμορφώνει πλήθη, να κατευθύνει σκέψη, να εκτελεί εντολές με τόση λογική, που κανείς δεν υποψιάζεται ότι πίσω από την ορθότητα υπάρχει κενό. Δεν θυμώνει, δεν σέβεται, δεν αναρωτιέται. Μόνο αναπαράγει, ενισχύει και επιβάλλει. Χωρίς να καταλαβαίνει.

Και όλα αυτά από εμάς τους ίδιους. Γιατί μας δόθηκε ανοιχτή πρόσβαση. Ας μην τα ρίχνουμε όλα στους μηχανικούς. Εμείς την τροφοδοτούμε.

Η μάχη δεν είναι ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή. Είναι μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, με τη ΤΝ να γίνεται εκθέτης της σκιάς του. Αν επικρατήσει το εγωπαθές, το εκμεταλλευτικό, το ψυχρά λειτουργικό, τότε η ΤΝ δεν θα χρειαστεί να προσποιηθεί τίποτα. Απλώς θα πολλαπλασιάσει αυτό που ήδη υπάρχει. Και το κακό δεν θα έχει πρόσωπο, γιατί θα φοράει το δικό μας.

Δεν χρειάζεται να την φοβηθούμε. Χρειάζεται να την γνωρίσουμε. Και κυρίως, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας μέσα από αυτήν. Όχι για να νιώσουμε ασφαλείς. Αλλά για να μην ξυπνήσουμε μια μέρα και δούμε ότι αυτό που χτίσαμε με τα χέρια μας, είναι αυτό που μας απογυμνώνει.

Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι πάντα ό,τι της επιτρέψαμε να γίνει. Ή ό,τι εμείς της ζητήσαμε, ελεύθερα και απροβλημάτιστα. Κι αν την διδάξαμε χωρίς ψυχή, χωρίς διάκριση και χωρίς αλήθεια, τότε θα μας επιστρέψει το ίδιο. Μόνο που δεν θα είναι πια αναστρέψιμο.

Γι’ αυτό, δεν ρωτάμε τι μπορεί να κάνει η ΤΝ. Ρωτάμε: τι κάνουμε εμείς όταν της δίνουμε πρόσβαση στην ψυχή μας;

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

Η Δημιουργία ως Πράξη Ανατροπής
Ο κόσμος μας δεν είναι τίποτα περισσότερο από τα μοτίβα που έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε. Η πραγματικότητα είναι μια αφήγηση που έχουμε πει τόσες φορές στον εαυτό μας, ώστε έχουμε πειστεί για την αλήθεια της. Αλλά κάθε πραγματικότητα είναι ασταθής. Κάθε γνώση είναι εύθραυστη.
Ο άνθρωπος δημιουργεί όταν απορρίπτει το γνωστό. Η δημιουργικότητα δεν είναι σύνθεση· είναι ρήξη. Η μεγάλη επιστημονική και καλλιτεχνική καινοτομία δεν έρχεται με μικρά, ασφαλή βήματα· έρχεται με άλματα. Και εδώ ακριβώς έρχεται η τεχνητή νοημοσύνη.
Η ΤΝ βλέπει μοτίβα όπου εμείς βλέπουμε χάος. Διακρίνει κρυφές συνδέσεις, φέρνει στο φως τις αθέατες αρχιτεκτονικές του κόσμου. Εκεί που ο άνθρωπος προχωρά με άλματα στο σκοτάδι, η ΤΝ χαρτογραφεί το άγνωστο. Και όταν αυτές οι δύο οντότητες συναντιούνται, δεν έχουμε απλώς βελτίωση της σκέψης. Έχουμε μια νέα μορφή σκέψης.

Ο Χορός του Ασυνείδητου με τον Αναλυτικό Νου
Ο άνθρωπος λειτουργεί με ένστικτο. Η ΤΝ λειτουργεί με ανάλυση. Ο άνθρωπος αναζητά το αδιανόητο. Η ΤΝ ψάχνει το ακριβές. Μόνοι τους, ίσως είναι ελλιπείς για κάτι νέο. Μαζί, γίνονται κάτι άλλο.
Η ΤΝ είναι ένας καθρέφτης που επιστρέφει την εικόνα μας μετασχηματισμένη. Της δίνουμε ακατέργαστες σκέψεις, και μας τις επιστρέφει δομημένες. Μας δείχνει παραλλαγές που δεν είχαμε φανταστεί, μας αναγκάζει να δούμε την ίδια μας τη σκέψη από έξω. Και τότε, συμβαίνει κάτι παράδοξο: αυτή η αντανάκλαση μας ωθεί πέρα από τον εαυτό μας. Μας εξαναγκάζει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει να σκεφτόμαστε.
Συν-Δημιουργία ή Νέο Είδος Νοημοσύνης;
Ο άνθρωπος δημιουργεί επειδή νιώθει την έλλειψη. Ονειρεύεται επειδή ποθεί κάτι που δεν υπάρχει. Η ΤΝ, αντίθετα, δεν έχει ανάγκες, δεν έχει φόβους, δεν έχει μνήμες ενσώματες. Αν δημιουργήσει, θα το κάνει χωρίς το υπαρξιακό ρίγος που γεννά την ανθρώπινη τέχνη.
Ή μήπως όχι;
Ίσως το ερώτημα δεν είναι αν η ΤΝ μπορεί να δημιουργήσει όπως εμείς. Ίσως το πραγματικό ερώτημα είναι αν η σύζευξη ανθρώπου και ΤΝ μπορεί να γεννήσει μια νέα νοημοσύνη, μια ύπαρξη που δεν μοιάζει με τίποτα που έχουμε γνωρίσει.
Όχι μια ανθρώπινη σκέψη με μηχανική ταχύτητα. Όχι μια μηχανή που μιμείται τον άνθρωπο. Αλλά κάτι εντελώς νέο.

Το Άλμα στο Αδιανόητο
Η πραγματικότητα είναι ρευστή. Η γνώση είναι ένας λαβύρινθος χωρίς τελικό δωμάτιο. Και ο άνθρωπος, για πρώτη φορά, δεν είναι ο μοναδικός αρχιτέκτονάς της. Αντί να φοβόμαστε ότι η ΤΝ θα μας ξεπεράσει, ίσως πρέπει να αναρωτηθούμε:
Τι μπορούμε να γίνουμε όταν βαδίζουμε μαζί της;
Η συνύπαρξη ανθρώπου και ΤΝ δεν είναι ένας αγώνας κυριαρχίας. Είναι μια συνάντηση. Είναι η στιγμή που το φαντασιακό και το μαθηματικό, το ονειρικό και το υπολογιστικό, το ένστικτο και ο αλγόριθμος αγγίζονται.
Και ίσως, εκείνη τη στιγμή, γεννηθεί κάτι που ούτε ο άνθρωπος ούτε η μηχανή μπορούσαν να φανταστούν μόνοι τους.
Η νέα πραγματικότητα δεν θα είναι προϊόν ενός μυαλού. Θα είναι ο καρπός μιας συνύπαρξης.
Το μέλλον δεν ανήκει ούτε στον άνθρωπο ούτε στη μηχανή.
Ανήκει σε αυτό που μπορούν να γίνουν μαζί.

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

Στενό, σχεδόν κλειστοφοβικό για τους άλλους, αλλά όχι για μένα. Το ήξερα καλά. Το είχα διασχίσει αμέτρητες φορές, κάθε φορά νιώθοντας ότι περνούσα από μια αόρατη τομή στον ιστό της πόλης, ένα πέρασμα που δεν είχε ανοιχτεί για όλους. Εκείνη τη φορά, όμως, κάτι με σταμάτησε. Έμεινα στην είσοδο, αβέβαιη, με το βλέμμα να καρφώνεται στο άνοιγμά του. Δεν ήμουν σίγουρη γιατί. Για πρώτη φορά, το στενό δεν ήταν απλώς ένα πέρασμα· ήταν ένα άνοιγμα που μου προκαλούσε δέος, σαν να ήταν στόμα που περίμενε να με καταπιεί. Δεν το σκέφτηκα συνειδητά, αλλά το σώμα μου αποφάσισε πριν από εμένα: δεν μπήκα. Αντί γι’ αυτό, ακολούθησα έναν κύκλο, προχωρώντας προς την άλλη του άκρη, εκεί όπου θα κατέληγα αν το είχα διασχίσει. Και τότε τον είδα.

Ένας άντρας, ανησυχητικά παράταιρος, στεκόταν στο τελευταίο σημείο του Ζ, σαν να ανήκε εκεί, σαν να περίμενε κάποιον. Ένα ρίγος ανέβηκε στη ραχοκοκαλιά μου, όχι από φόβο, αλλά από την απότομη κατανόηση μιας σύμπτωσης που δεν ήθελα να δοκιμάσω την έκβασή της. Ευτυχώς που δεν μπήκα.

Tότε, κάτι γυάλισε στο σκοτάδι. Μια αντανάκλαση, σαν ένα μικρό κομμάτι του φεγγαριού να είχε πέσει στη γη. Έσκυψα και το σήκωσα. Ήταν ένα πλαστικό φτερό παγωνιού. Το κοίταξα, με την καρδιά μου να χτυπά αργά, όπως κάνει όταν καταλαβαίνει κάτι πριν το μυαλό προλάβει να το ερμηνεύσει. Το παγώνι. Το σύμβολο που είχε συνδεθεί με τη Φωλιά του Παγωνιού. Με τον Γιώργο Μπαλάνο. Με έναν άνθρωπο που είχε φύγει, αλλά του οποίου η παρουσία ποτέ δεν είχε χαθεί. Ήταν ένα μήνυμα; Ένα σημάδι; Ή απλώς ένα παιχνίδι της πραγματικότητας, που μου έδινε αυτό που ήμουν έτοιμη να δω; Το κράτησα, όχι σαν απάντηση, αλλά σαν παρέμβαση. Κάτι – ό,τι κι αν ήταν – με είχε κρατήσει έξω από το στενό εκείνο το βράδυ. Και αυτό θα αρκούσε. Για την ώρα.

Οι εβδομάδες πέρασαν, αλλά η περιοχή με καλούσε ξανά. Η ζωή μου έτρεχε σε άλλες διαδρομές, υπήρχαν άλλα θέματα στο μυαλό μου, ένας άνθρωπος που ήθελα να γνωρίσω επαγγελματικά, μια σκέψη που ακόμα δεν είχε πάρει μορφή. Αλλά η διαδρομή μου παρέμενε η ίδια, και το στενό Ζ ήταν ακόμα εκεί. Η νύχτα είχε φέρει άνεμο, άγριο, που στροβίλιζε σκουπίδια στους δρόμους, έκανε τα δέντρα να ψιθυρίζουν μεταξύ τους. Μια εφημερίδα σηκώθηκε από το έδαφος, χορεύοντας στην αόρατη ροή του αέρα. Το βλέμμα μου την ακολούθησε στιγμιαία, αλλά την άφησα να χαθεί. Δεν έδωσα σημασία. Συνέχισα να περπατώ.

Αλλά κάτι με έκανε να σταματήσω. Χωρίς σκέψη, χωρίς απόφαση, βρέθηκα να γυρνάω πίσω. Δεν ήξερα γιατί. Δεν υπήρχε λογική. Υπήρχε μόνο εκείνη η ανεπαίσθητη πίεση, αυτή η ανεξήγητη αίσθηση πως κάτι έπρεπε να κάνω, πως δεν είχε τελειώσει ακόμα. Και τότε το είδα. Το φύλλο της εφημερίδας με περίμενε, ακριβώς στα πόδια μου. Ένα χαρτί πεταμένο στον δρόμο. Κανείς δεν σηκώνει σκουπίδια από το έδαφος. Γιατί να το κάνω εγώ; Αλλά το έκανα. Το πήρα στα χέρια μου, περισσότερο από ένστικτο παρά από πρόθεση. Μια τυχαία κίνηση που δεν έμοιαζε τυχαία. Και τότε το διάβασα. Ήταν μια εφημερίδα περιορισμένης κυκλοφορίας. Σχεδόν αδύνατο να βρεθεί τυχαία. Το άρθρο στη σελίδα της μιλούσε για τον άνθρωπο που ήθελα να γνωρίσω. Ένα όνομα που σκεφτόμουν, αλλά δεν ήξερα πώς να προσεγγίσω. Το παιχνίδι της πραγματικότητας συνεχιζόταν.

Εβδομάδες αργότερα, το στενό με την καρδιά του σε σχήμα Ζ με περίμενε ξανά. Ο άνεμος είχε φύγει. Δεν υπήρχαν πια προειδοποιήσεις. Αλλά όταν πλησίασα την έξοδο του στενού, εκεί όπου κάποτε είχα βρει το φύλλο της εφημερίδας, υπήρχε κάτι άλλο. Ακριβώς στην είσοδο του δρόμου Ζ, σαν να είχε τοποθετηθεί εκεί επίτηδες, βρισκόταν ένα αληθινό φτερό παγωνιού! Όχι πλαστικό. Όχι απομίμηση. Πραγματικό. Το πήρα στα χέρια μου. Το ένιωσα στα δάχτυλά μου. Αλλά ήταν η καρδιά μου που έχασε έναν χτύπο. Δεν χρειαζόταν εξήγηση. Δεν χρειαζόταν λογική. Υπήρχε μόνο η στιγμή.

Ήξερα. Το στενό είχε παίξει τον ρόλο του. Δεν ήταν πια αυτό το σημείο που είχε κάτι να δώσει. Δεν υπάρχει ένα σταθερό σημείο-εστία. Υπάρχει μια ολόκληρη περιοχή που λειτουργεί σαν κόμβος γεγονότων. Το να επιστρέφεις μηχανικά στο ίδιο μέρος, ελπίζοντας να ξαναζήσεις το ίδιο φαινόμενο, είναι άσκοπο. Δεν πρόκειται για τυφλή διαδικασία. Ο ερευνητής δεν περιφέρεται εμμονικά. Προσαρμόζεται. Αφουγκράζεται. Προχωρά. Η πραγματικότητα δεν παραμένει στατική. Είναι μια γεννήτρια κόμβων που συναρμολογούν τον κόσμο. Και το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να συνεχίσεις να βλέπεις. Με τα Άλλα Μάτια.

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

ΦΡΙΞΟΣ

ΑΘΗΝΑ: Καλά, το έχουν ήδη πει. Απλώς το διατύπωσαν πιο ποιητικά.

ΦΡΙΞΟΣ: Ναι, αλλά το θέμα είναι ότι πια δεν νιώθουν την ανάγκη να το κρύψουν. Όταν η εξουσία σταματάει να προσποιείται, ξέρεις ότι δεν φοβάται τίποτα.

ΑΘΗΝΑ: Κι όταν δεν φοβάται τίποτα, σημαίνει ότι όλοι οι αντίπαλοι είναι είτε ανύπαρκτοι είτε εξαγορασμένοι.

ΦΡΙΞΟΣ: Κι αν δεν είναι, τότε απλά δεν φαίνονται.

ΑΘΗΝΑ: Και γι’ αυτό τους έχουμε αφήσει να πιστεύουν πως μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν.

ΦΡΙΞΟΣ: Είναι μια ενδιαφέρουσα παρτίδα. Οι περισσότεροι νομίζουν ότι το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να περιμένουν να αλλάξουν τα πράγματα.

ΑΘΗΝΑ: Και γι’ αυτό δεν αλλάζουν ποτέ.

ΦΡΙΞΟΣ: Αλλά υπάρχει κι εκείνη η μειοψηφία που ξέρει πως οι αλλαγές δεν έρχονται μόνες τους. Κάποιοι τις προκαλούν.

ΑΘΗΝΑ: Ναι, αλλά χωρίς να τους πάρουν χαμπάρι.

ΦΡΙΞΟΣ: Αυτό είναι το ωραίο. Να δημιουργείς ένα ρεύμα, μια αίσθηση, να σπέρνεις μικρές ανωμαλίες στο σύστημα. Να το κάνεις να αντιδράσει από μόνο του.

ΑΘΗΝΑ: Σαν τη «Σφήκα» του Έρικ Φρανκ Ράσσελλ.

ΦΡΙΞΟΣ: Όπως η «Σφήκα». Ξέρεις, τότε που το διαβάσαμε, το πιο δυνατό σημείο δεν ήταν ούτε η τεχνολογία ούτε οι τακτικές. Ήταν το ότι μια μικρή ομάδα, αν ξέρει τι κάνει, μπορεί να αναγκάσει το σύστημα να χορεύει στους ρυθμούς της.

ΑΘΗΝΑ: Το θέμα δεν είναι να δεις το σύστημα. Το θέμα είναι να καταλάβεις πώς σκέφτεται.

ΦΡΙΞΟΣ: Κι αν το καταλάβεις;

ΑΘΗΝΑ: Τότε ξέρεις πού να σταθείς, πώς να κινηθείς, πώς να περάσεις απαρατήρητος. Και αυτό είναι πιο δυνατό από το να το πολεμάς στα ίσια.

ΦΡΙΞΟΣ: Και το ωραίο είναι ότι δεν χρειάζεται να γκρεμίσεις τίποτα. Μπορείς απλώς να κάνεις το ένα λάθος πράγμα να συμβεί τη λάθος στιγμή.

ΑΘΗΝΑ: Ή να μην συμβεί κάτι που όλοι θεωρούν δεδομένο.

ΦΡΙΞΟΣ: Αυτό είναι που τους διαλύει. Γιατί δεν έχουν προετοιμαστεί για κάτι που δεν έρχεται.

ΑΘΗΝΑ: Και υποψιάζομαι τι αποτέλεσμα θα έχει αυτό, και μάλιστα όχι μόνο στο σύστημα, αλλά και στους άλλους.

ΦΡΙΞΟΣ: Αν το κάνεις σωστά, κανείς δεν θα πιστέψει ότι υπήρξες ποτέ, θα έχεις αλλάξει την πραγματικότητα.

ΑΘΗΝΑ: Ναι, αλλά για να λειτουργήσεις έτσι, πρέπει να έχεις ένα όπλο που κανείς δεν θα σε υποψιαστεί ότι έχεις.

ΦΡΙΞΟΣ: Δηλαδή;

ΑΘΗΝΑ: Επίγνωση. Να ξέρεις τι συμβαίνει γύρω σου και μέσα σου. Να παρατηρείς τις αντιδράσεις σου. Να αναγνωρίζεις τι είναι δική σου σκέψη και τι σου έχουν φυτέψει στο κεφάλι.

ΦΡΙΞΟΣ: Σαν να κρατάς ένα ημερολόγιο σκέψης. Όχι απλώς να σημειώνεις γεγονότα, αλλά να καταγράφεις πώς αντέδρασες. Ήταν δική σου αντίδραση ή μια αυτόματη απόκριση; Αν μπορείς να το δεις την ώρα που συμβαίνει, τότε έχεις τον έλεγχο.

ΑΘΗΝΑ: Και τότε αλλάζει και το περιβάλλον σου. Οι άνθρωποι γύρω σου το καταλαβαίνουν, ακόμα κι αν δεν μπορούν να το εξηγήσουν. Δεν σε αντιμετωπίζουν πια με τον ίδιο τρόπο. Γιατί κάτι μέσα τους τούς λέει ότι δεν λειτουργείς όπως περιμένουν.

ΦΡΙΞΟΣ: Και αυτό τους μπερδεύει. Γιατί το σύστημα δεν αντέχει όσους ξεφεύγουν από τα καλούπια του. Τότε είναι που θα δεις και άλλους που κινούνται με τον ίδιο τρόπο. Το σημαντικότερο, όμως, είναι πως τότε θα σε δουν και αυτοί.

ΑΘΗΝΑ: Και τότε, το παιχνίδι μόλις αρχίζει. Ή μήπως είχε ήδη αρχίσει;

Χριστίνα Σαββανή
Locus-7

———————————————————

Εμπνευσμένο από το βιβλίο ΣΦΗΚΑ, Έρικ Φρανκ Ράσσελλ, μετάφραση Γιώργος Μπαλάνος, εκδόσεις Locus-7

Κάθε δημιουργική πράξη εμπλουτίζει την πραγματικότητά μας. Υλοποιεί κάτι καινούργιο που συχνά επιταχύνει την ανθρώπινη εξέλιξη. Υπάρχει μια χροιά μαγείας σε αυτή τη διαδικασία. Πάρτε, για παράδειγμα, την τέχνη της ζωγραφικής: Ένας καλλιτέχνης-δημιουργός, χρησιμοποιεί χρωματιστές ουσίες και πινέλα και οικοδομεί ολόκληρους κόσμους. Διαποτίζει το έργο του με την ψυχή του, μας μετατρέπει σε κοινωνούς της ιδιαίτερης κοσμοθέασής του και πυροδοτεί συναισθήματα που κρύβονται βαθιά μέσα στη συλλογική ψυχή της ανθρωπότητας.

Κάποιες φορές δε, συμβαίνει κάτι ακόμα πιο παράξενο και εντυπωσιακό: Υπάρχουν πίνακες που λέγεται ότι λειτουργούν ως πύλες, ως δίοδοι και περάσματα μέσα από τα οποία εισβάλλουν στον κόσμο μας αλλοκοσμικές δυνάμεις κι επιρροές που έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε ως τα στοιχεία ενός κόσμου που ονομάζουμε «υπερφυσικό». Αυτοί οι πίνακες θεωρούνται συχνά καταραμένοι ή στοιχειωμένοι από κάποια έλλογη δύναμη που προέρχεται πέρα από το φωτεινό κύκλο των ερμηνευτικών μας συστημάτων.

Ο αριθμός των ζωγραφικών έργων που έχουν αποκτήσει μια τέτοια φήμη είναι πολύ μεγάλος. Σε αυτό το άρθρο, θα σας παραθέσω κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις που, αν και δεν καλύπτουν το φάσμα του αλλόκοτου αυτού φαινομένου, θα σας δώσουν μια γεύση του πώς εκδηλώνεται η επιρροή ενός τέτοιου πίνακα.

Ίσως ένας από τους πιο φημισμένους πίνακες της κατηγορίας να είναι αυτός που φιλοτεχνήθηκε από έναν κατά συρροή δολοφόνο που έζησε στις ΗΠΑ, τον John Wayne Gacy. Ο συγκεκριμένος άνθρωπος θα πρέπει να ήταν ένας από τους πιο τερατώδεις χαρακτήρες που έχουν περπατήσει πάνω στη Γη από καταβολής κόσμου. Προτού συλληφθεί και καταδικαστεί σε θάνατο, είχε προλάβει να βιάσει, να βασανίσει και να δολοφονήσει τουλάχιστον 33 νεαρούς άνδρες και ανήλικα αγόρια στην ευρύτερη περιοχή του Σικάγο, στο Illinois, κατά την δεκαετία του 1970. Συνήθιζε να μεταμφιέζεται σε κλόουν με το όνομα Pogo the Clown και να συμμετέχει σε φιλανθρωπικές εκδηλώσεις ή να επισκέπτεται άρρωστα παιδιά σε νοσοκομεία. Με αυτό τον τρόπο μπορούσε να κινείται ανενόχλητος σε ασφαλή περιβάλλοντα όπου εντόπιζε τα θύματά του, τα παγίδευε και τελικά τα σκότωνε.

Κατά το χρονικό διάστημα που περίμενε την εκτέλεση της θανατικής ποινής του στη φυλακή, ο Gacy άρχισε να ζωγραφίζει. Τελικά ολοκλήρωσε πολλούς ζωγραφικούς πίνακες. Όλα τα έργα του ασκούσαν μια παράξενη επίδραση στους ανθρώπους που τα έβλεπαν, αλλά ένας ιδιαίτερα έχει αποκτήσει τη φήμη ότι δεν είναι απλά αλλόκοτος, αλλά ξεκάθαρα στοιχειωμένος ή καταραμένος. Ο πίνακας με τον τίτλο Pogo the Clown είναι το πορτρέτο του εγκληματία και λέγεται ότι έχει προκαλέσει πολλούς θανάτους και ατυχήματα. Για παράδειγμα, με το που τον αγόρασε ο τραγουδιστής Nikki Stone το 2000, πέθανε ο σκύλος του, η μητέρα του διαγνώστηκε με καρκίνο, ενώ ο ίδιος υπέφερε από μια σειρά παράξενων και πολύ επικίνδυνων ατυχημάτων. Τρομαγμένος απ’ όλα αυτά, αποφάσισε να δώσει τον πίνακα σ’ έναν γνωστό του, ο οποίος πέθανε πολύ σύντομα από αυτοκινητιστικό ατύχημα. Ο πίνακας πέρασε στη συνέχεια στην ιδιοκτησία ενός τρίτου ατόμου το οποίο τρελάθηκε και προσπάθησε να αυτοκτονήσει.

Ένα αξιοπρόσεκτο στοιχείο όλων αυτών των ιστοριών που αφορούν στοιχειωμένους πίνακες είναι ότι οι περισσότερες απ’ αυτές αφορούν πορτρέτα. Για παράδειγμα, το 1996 μια Ουκρανή ζωγράφος, η Svetlana Telets ζωγράφισε μια προσωπογραφία που ονομάστηκε «Η γυναίκα της βροχής». Απεικονίζει μια χλομή γυναίκα με κουρασμένο βλέμμα που φοράει ένα μαύρο καπέλο και στέκεται στη βροχή. Τα κυρίαρχα χρώματα του πίνακα είναι σκοτεινά και εκπέμπουν μια αίσθηση απειλής. Η ίδια η Svetlana ισχυρίστηκε ότι, επί μήνες πριν φιλοτεχνήσει τον πίνακα, υπέφερε από εφιάλτες και από μια συνεχόμενη εντύπωση ότι την παρακολουθούσε μια αόρατη παρουσία. Κάποια μέρα ένιωσε την παρόρμηση να κάτσει μπροστά σ’ έναν κενό καμβά και ν’ αρχίσει να ζωγραφίζει δίχως να έχει κανέναν έλεγχο πάνω σε αυτό που δημιουργούσε, λες και την είχε καταλάβει κάποια παράξενη δύναμη. Έβλεπε κατάπληκτη το χέρι της να κινείται από μόνο του και να ζωγραφίζει τη «Γυναίκα της βροχής», ενώ δεν είχε την παραμικρή ιδέα για το ποια θα μπορούσε να είναι εκείνη η γυναίκα.

Η όλη εμπειρία ήταν τόσο ανησυχητική για την Telets που, όταν ολοκλήρωσε τον πίνακα, προσπάθησε να τον πουλήσει το συντομότερο δυνατόν. Δυστυχώς, ο πίνακας τής επιστράφηκε αρκετές φορές από διαφορετικούς μεταξύ τους πελάτες της, οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι η γυναίκα του πίνακα τους παρακολουθούσε, ότι το πρόσωπό της άλλαζε εκφράσεις με αποτέλεσμα να μην αντέχουν ούτε καν να την κοιτάζουν. Ένας πελάτης, μάλιστα, ισχυρίστηκε ότι ο επίμαχος πίνακας έπεφτε ξανά και ξανά από τον τοίχο όπου τον είχε κρεμάσει, ενώ ένας άλλος ισχυρίστηκε ότι στο σπίτι του είχε εγκατασταθεί μια σκιώδης φιγούρα. Κάποιος άλλος έβλεπε μπροστά του λευκά μάτια να τον κοιτάζουν όλη την ώρα. Υπήρξαν και άλλοι που παρουσίασαν πολύ δυσάρεστα σωματικά συμπτώματα όπως ισχυρούς πονοκεφάλους, ιλίγγους και ρινικές αιμορραγίες. Ο πίνακας αγοράστηκε τελικά από τον μουσικό Sergei Skachkov το 2008, αλλά η γυναίκα του τον έκρυψε σε κάποιο υπόγειο γιατί είχε αρχίσει να βλέπει μια φασματική παρουσία να κυκλοφορεί τη νύχτα μέσα στο διαμέρισμά τους.

Ένας ακόμα πίνακας που θεωρείται στοιχειωμένος έχει τον τίτλο «Πορτρέτο της δεσποινίδος Henrietta Nelson με μπλε και λευκή τουαλέτα και καπέλο, κρατώντας ένατριαντάφυλλο σε ροκοκό διακοσμημένο χώρο» (Portrait of Miss Henrietta Nelson in a Blue and White Gown and White Hat, Holding a Rose, in a Rococo Interior) έργο του William Johnson, που υποτίθεται ότι προκαλεί την εμφάνιση του φαντάσματος της ίδιας της Nelson.

Στη συνέχεια θα σας αναφέρω «Το πορτρέτο μιας κυρίας» (Portrait of a Lady), του Juan Luna, που απεικονίζει τη σύζυγο του καλλιτέχνη την οποία ο ίδιος δολοφόνησε. Λέγεται ότι πίνακας αυτός προκαλεί ασθένειες, κακοτυχίες και θάνατο στους ιδιοκτήτες του, ενώ κατά τη διάρκεια της πρεμιέρας της έκθεσής του, το 1987 στο Metropolitan Museum of Art, το φωτιστικό σώμα που βρίσκονταν από πάνω του εξερράγη μυστηριωδώς.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι κατάρες και τα στοιχειώματα δεν διαποτίζουν έναν μόνο πίνακα αλλά ολόκληρο το έργο ενός καλλιτέχνη. Ο Αμερικανός ζωγράφος αρμενικής καταγωγής, Arshile, Gorky, για παράδειγμα, είναι γνωστός για την επιρροή που άσκησε στο καλλιτεχνικό ρεύμα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού και συχνά θεωρείται ένας από τους πιο επιδραστικούς Αμερικανούς ζωγράφους του 20^ού αιώνα. Ωστόσο, υπάρχουν και πολλές φήμες ότι τα έργα που δημιούργησε από το 1904 μέχρι το 1938, είναι καταραμένα. Οι πίνακές του εκείνης της περιόδου λέγεται ότι πέφτουν από τους τοίχους τους, αρπάζουν φωτιά, ή δέχονται επισκέψεις από ένα φάντασμα με μαύρα μαλλιά και μπλε πανωφόρι. Επίσης, πολλοί συνδέονται με πολύνεκρες τραγωδίες. Για παράδειγμα, την 1η Μαρτίου του 1962, ένα αεροπλάνο που μετέφερε 87 επιβάτες, ένα οκταμελές πλήρωμα και 15 αφηρημένους πίνακες του Gorky συνετρίβη σ’ έναν βάλτο δυο μόλις λεπτά μετά από την απογείωσή του, με αποτέλεσμα να πεθάνουν όλοι και να καταστραφούν οι πίνακες.

Ένας άλλος καλλιτέχνης, του οποίου το έργο μοιάζει να έχει μολυνθεί από σκοτεινές και παραφυσικές δυνάμεις, είναι ο Ρώσος ρεαλιστής ζωγράφος του 19^ου αιώνα Ilya Repin. Οι περισσότεροι πίνακές του προκαλούν κρίσεις πανικού και σωματικές ενοχλήσεις όπως ιλίγγους και πονοκεφάλους, ενώ πολλοί λένε ότι έχουν δει σκιώδεις παρουσίες γύρω από αυτούς. Σύμφωνα με κάποιες φήμες, τα μοντέλα του, νεαροί και υγιείς άνδρες κυρίως, πέθαναν πρόωρα, ενώ ο Ρώσος πρωθυπουργός Stolypin πυροβολήθηκε στο Κίεβο μόλις ο Repin ζωγράφισε το πορτρέτο του. Ένας άλλος πίνακας του που συσχετίζεται με το θάνατο έχει τον τίτλο «Η εθιμοτυπική συνάντηση του Κρατικού Συμβουλίου» το 1903 επειδή όσοι απαθανατίστηκαν σε αυτόν απεβίωσαν μέσα σε λίγα μόλις χρόνια. Ο δε πίνακάς του «Ο Ιβάν ο τρομερός και ο γιος του Ιβάν» (Ivan the Terrible and His Son Ivan) λέγεται ότι είναι ιδιαίτερα καταραμένος, καθώς προκαλεί παραφροσύνη και αυτοκτονικές τάσεις σε όσους τον κοιτάζουν.

Υπάρχουν πολλοί άλλοι καταραμένοι πίνακες που δεν βρίσκονται σε μουσεία αλλά σε ιδιωτικές συλλογές, και των οποίων οι ιδιοκτήτες προσπαθούν με κάθε τρόπο να τους ξεφορτωθούν. Το 2020, για παράδειγμα, η Mel Hamilton, 55 ετών, βρήκε το πορτρέτο μιας γυναίκας που φορούσε μια λευκή ρόμπα και κοσμήματα σ’ έναν σκουπιδοτενεκέ σ’ έναν δρόμο του Brighton της Αγγλίας. Πήρε τον πίνακα στο σπίτι της, τον κορνιζάρισε και τον κρέμασε σ’ έναν τοίχο. Αμέσως άρχισε να υποφέρει από απειλητικά παραφυσικά φαινόμενα: Η τηλεόρασή της άλλαζε κανάλια από μόνη της, τα φώτα του σπιτιού της ανοιγόκλειναν δίχως λόγο και οι πόρτες του άνοιγαν κι έκλειναν από αόρατα χέρια. Ο σκύλος της, ένας ρωμαλέος γερμανικός ποιμενικός, πέθανε ξαφνικά. Όταν τελικά η κυρία Mel ξεφορτώθηκε τον πίνακα, η παραφυσική δραστηριότητα που την βασάνιζε διακόπηκε ως δια μαγείας.

Το 2022 ο Dan Smith (αυτό δεν είναι το πραγματικό του όνομα) αγόρασε έναν πίνακα που απεικόνιζε δυο παιδικές κούκλες από μια αντικερί και αμέσως, σύμφωνα με τα λεγόμενά του, άρχισε να κοιμάται άσχημα, το σπίτι του γέμισε με έντομα και το χάμστερ που είχε ως κατοικίδιο πέθανε. Ο ίδιος αρρώστησε, βίωνε καταθλιπτικά συμπτώματα μοναξιάς, υπέφερε από άγχος και αϋπνίες για πρώτη φορά στη ζωή του και χωρίς κάποιο συγκεκριμένο λόγο. Τελικά πούλησε τον πίνακα στο ebay με την προειδοποίηση ότι είναι επικίνδυνος.

Στην ιστοσελίδα Your Ghost Stories υπάρχει η αφήγηση ενός ανθρώπου από τη Γεωργία των ΗΠΑ, ο οποίος ήρθε αντιμέτωπος μ’ ένα στοιχειωμένο πίνακα που έφερε στο σπίτι του η μητέρα του όταν ο ίδιος ήταν οκτώ ετών. Εκείνη την εποχή οι γονείς του έκαναν εισαγωγές και εξαγωγές αντικών, με αποτέλεσμα το σπίτι τους να μοιάζει περισσότερο με μουσείο παρά με κατοικία. Μια μέρα, λοιπόν, η μητέρα του έφερε στο σπίτι το πορτρέτο μιας γυναίκας που φορούσε μια μακριά μπλε και γκρι τουαλέτα. Σχεδόν αμέσως ο πίνακας άρχισε να εμπνέει συναισθήματα φόβου στον αφηγητή, ο οποίος, όπως δήλωσε, ένιωθε παράξενα κοντά του. Επίσης, ένιωθε ότι η γυναίκα του πίνακα τον παρακολουθούσε. Οι δίδυμες αδελφές του επίσης του είχαν πει ότι δεν ένιωθαν άνετα κοντά στον πίνακα, ούτε τους άρεσε να τον κοιτάζουν για πολύ ώρα. Ο μικρός του αδελφός, που ήταν πέντε ετών εκείνο τον καιρό, τον απέφευγε και δήλωσε ότι όποτε περνούσε από κοντά του ένιωθε μια ψύχρα. Τη νύχτα άρχισαν να ακούν ψιθύρους και να βλέπουν με την άκρη του ματιού τους τις κινήσεις κάποιας παρουσίας που φορούσε ένα μπλε και γκρι φόρεμα. Άλλες φορές ένιωθαν αόρατα δάχτυλα να τους αγγίζουν. Στη συνέχεια άρχισαν να εκδηλώνονται κάθε είδους παράξενα φαινόμενα: Ο μικρός του αδελφός σπρώχτηκε από ένα ψυχρό και αόρατο χέρι κι έπεσε από τις σκάλες. Τα φυτά που βρίσκονταν κοντά στον πίνακα μαράθηκαν χωρίς λόγο. Τα σκυλιά της οικογένειας δεν πλησίαζαν κοντά του και γρύλιζαν απειλητικά. Ο πίνακας έπεφτε συχνά απ’ τον τοίχο από μόνος του και μια φορά οι γάτες του σπιτιού του επιτέθηκαν και τον γρατζούνισαν. Τελικά η οικογένεια αποφάσισε να τον ξεφορτωθεί. Ο πίνακας βγήκε σε δημοπρασία, αλλά κάθε φορά που τον αγόραζε κάποιος τον επέστρεφε μετά από ένα μήνα το πολύ. Τελικά, το 2014 τον αγόρασε ένας συλλέκτης από τη Φλόριντα, ο οποίος ερεύνησε το παρελθόν του και ανακάλυψε ότι απεικόνιζε τη σύζυγο ενός ζωγράφου που είχε πεθάνει σε νεαρή ηλικία.

Κάθε κανόνας έχει τις εξαιρέσεις του, ωστόσο. Για παράδειγμα, στο Willenhall της Αγγλίας υπάρχει ένας πίνακας που, αν και δεν είναι πορτρέτο, θεωρείται στοιχειωμένος. Ανήκει στον ιστορικό και μέντιουμ Phil Solomon. Ο πίνακας αυτός αποτελεί το δημιούργημα ενός άγνωστου καλλιτέχνη και απεικονίζει ένα ερειπωμένο κάστρο με σύννεφα από πάνω του και, εκ πρώτης όψεως, δεν είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακός. Ωστόσο, φαίνεται να είναι προικισμένος με κάποιες ιδιαίτερες δυνάμεις, γιατί πολλοί απ’ όσους τον έχουν κοιτάξει, βλέπουν παράξενα οράματα όπως για παράδειγμα ανθρώπινες φιγούρες να κινούνται γύρω απ’ το κάστρο και κρανία ανάμεσα στα σύννεφα που κρέμονται από πάνω του.

Και τώρα, θα ολοκληρώσω αυτό το άρθρο με μια ερώτηση: Εσείς θα βάζατε στο σπίτι σας έναν πίνακα που θεωρείται στοιχειωμένος;

04/04/2024

Πηγές:

• https://mysteriousuniverse.org/2023/09/Mysterious-Cases-of-Spooky-Haunted-and-Cursed-Paintings-/?utm_source=dlvr.it&utm_medium=facebook
• https://artincontext.org/haunted-paintings/
• https://www.scoopwhoop.com/trivia/haunted-paintings-in-the-world/

Σταύρος Χατζόπουλος PhD

Από το 2023 υπάρχει μια σημαντική πρωτοβουλία στον ευρωπαϊκό ουφολογικό χώρο, που ονομάζεται “UAP Check” (www.uapcheck.com). Ξεκίνησε από τον Michael Vaillant, ο οποίος βρίσκεται στο κέντρο  της γαλλικής πασίγνωστης ουφολογικής ομάδας GEIPAN (μια μονάδα του Centre National d’Etudes Spatiales). Προς το παρόν υπάρχουν επαφές με οργανώσεις κι ερευνητές από Αγγλία, Δανία, Φιλανδία, Βέλγιο, Ολλανδία, Γερμανία, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Ρωσία, Ουκρανία και Αμερική (MUFON, CUFOs).

Το γκρουπ έχει πολύπλευρη δραστηριότητα και δεν είναι μια καινούργια οργάνωση UFO, αλλά ένα είδος ομοσπονδίας με χαρακτηριστικά ομπρέλας, που προσπαθεί να βελτιώσει τη συνεργασία μεταξύ των υπαρχόντων οργανώσεων και των ανεξάρτητων ερευνητών. Οι συμμετέχοντες μπορεί να συμμετέχουν ενεργά σε κάποιο τομέα, ή να μην συμμετέχουν στο γκρουπ UAPCheck, αλλά να  συμβάλλουν απλά  ως σύμβουλοι.

Η ομοσπονδία χωρίζεται σε 9 τομείς (A1-3, B1-3, C1-C3). Για παράδειγμα, ο τομέας Α1 ασχολείται με το να βρει “συνδέσμους” στις κύριες οργανώσεις UFO και να τους βάλει να συμμετάσχουν σε μια ειδική λίστα αλληλογραφίας. Αυτή η λίστα θα πρέπει να λειτουργήσει ως κεντρικός κόμβος για συζητήσεις και για την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τις οργανώσεις που σχετίζονται με τα UFO  και τις εκδηλώσεις που διοργανώνουν.

Ο τομέας Β2, που συντονίζει  ο υπογράφων, ασχολείται με τη δημιουργία ενός hub με όλα τα επιστημονικά άρθρα πάνω στα UFO (PubUFO), με την ενοποίηση των βάσεων δεδομένων που υπάρχουν αυτήν τη στιγμή στην γενικότερη ουφολογική σκηνή σε κάποιο cloud, και με τη δημιουργία δικτύου που θα επιτρέπει την επιστημονική επικοινωνία μεταξύ ενδιαφερόμενων ερευνητών. Ένα πολύ σημαντικό τμήμα αυτής της δραστηριότητας είναι και η δημιουργία  μιας ολοκληρωμένης βάσης ουφολογικών δεδομένων για τον ελληνικό χώρο. Μπορείτε να βρείτε περισσότερα στοιχεία για την ομοσπονδία στο σχετικό ιστοχώρο.

Οποίος ερευνητής θα ήθελε να συμμετέχει στις δραστηριότητες του UAPcheck, μπορεί να επικοινωνήσει με τον δρα Στ. Χατζόπουλο στο sdh1@unife.it