Τα Χρόνια της Οργής

4 second read

~ Έρικ Σμυρναίος

Σίγουρα ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς. Το 2020 έχει ήδη κατακτήσει το βάθρο μιας χρονιάς-ορόσημο. Υπάρχουν πολλές πιθανότητες δε, αν τα αμέσως μεταγενέστερα έτη αποδειχτούν λιγότερο τρικυμιώδη, να θεωρηθεί εξίσου καταλυτικό για την εξέλιξη της κοινωνίας μας όσο ήταν η έκρηξη της πρώτης ατομικής βόμβας ή η έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
Η εξάπλωση του Covid-19 αιφνιδίασε την ανθρωπότητα παρά το ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μας είχε προειδοποιήσει για την έλευση της εποχής των πανδημιών εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Ο τρόπος ζωής των Δυτικών κοινωνιών άλλαξε εν ριπή οφθαλμού και ανέτρεψε πάμπολλα οικονομικά δεδομένα.
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παράπλευρες απώλειες που προκάλεσαν αυτές οι οικονομικές και κοινωνικές αναταράξεις ήταν ένα αρκετά νοσηρό φαινόμενο. Σε πολλές μητροπόλεις του Δυτικού κόσμου ξέσπασαν ταραχές οι οποίες εξελίχθηκαν σε βανδαλισμούς όχι μόνο ιδιωτικών περιουσιών αλλά και πολιτιστικών μνημείων, αγαλμάτων κυρίως και λοιπών έργων τέχνης. Αν και δεν είναι η πρώτη φορά που η τέχνη θυσιάζεται στο βωμό του συλλογικού θυμού, για πρώτη φορά υπήρξε μια τόσο εκτεταμένη εκδήλωση εχθρότητας προς την συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας, γεγονός που προβλημάτισε πολλούς και γέννησε δυστοπικά σενάρια για την πορεία που έχει πάρει το είδος μας.
Ωστόσο, οι μαζικοί εκείνοι βανδαλισμοί αποτελούν την κορφή του παγόβουνου. Άσχετα με το κατά πόσο αποδίδονται σε φυλετικές εντάσεις, σε κινήματα κατά της Παγκοσμιοποίησης, της Νέας Τάξης Πραγμάτων ή κάποιας ύπουλης συνωμοσίας που αποσκοπεί στην ποδηγέτηση της ανθρωπότητας, έχουν όλοι έναν κοινό παρονομαστή. Αποτελούν τις βίαιες εκφράσεις μιας οργής η οποία περιφρονεί κάθε κοινωνικό θεσμό και ατομική ή συλλογική αξία κι επιδιώκει να ανατρέψει κατά τρόπο εξαιρετικά βίαιο τα πάντα, ακόμα και το ίδιο το πρόσωπο της ιστορίας.
Στην πραγματικότητα, ένας εντελώς αμέτοχος μελετητής του πολιτισμού μας θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι είμαστε μια εξαιρετικά βίαιη μορφή ζωής, η οποία χρησιμοποιεί τη νοημοσύνη της για να εφευρίσκει όλο και πιο καταστροφικούς τρόπους να εκφράζει το θυμό της. Θυμός υπήρχε από πάντα και λειτουργεί ανέκαθεν ως μοχλός εξέλιξης του είδους μας. Ήταν η οργή που ωθούσε τους μακρινούς προγόνους μας να σκοτώνουν όσους προσπαθούσαν να τους εξουσιάσουν. Τα περισσότερα απελευθερωτικά κινήματα αναπτύχθηκαν πάνω σε ένα υπόστρωμα οργής που γεννούσε η αδικία που υφίσταντο εκείνοι που τα ασπάστηκαν. Πολλά από τα μεγαλύτερα έργα τέχνης γεννήθηκαν από την οργή καλλιτεχνών οι οποίοι εξεγέρθηκαν ενάντια στο αναπόφευκτο της φθοράς και του θανάτου και οι οποίοι κατάφεραν να δημιουργήσουν έργα τα οποία αντιστέκονται στο πέρασμα του χρόνου.
Στις μέρες μας ωστόσο, παρατηρείται κάτι καινούργιο: Η οργή στρέφεται ενάντια στους πάντες και στα πάντα. Μια ολιγόλεπτη εξέταση της ροής του Facebook, για παράδειγμα ,θα σας πείσει: Οτιδήποτε και αν αναρτάται, προσβάλλει, ενοχλεί και ανάλογα με τη διάδοσή του θα προκαλέσει αρνητικές αντιδράσεις, κακόβουλα σχόλια ή τις λεγόμενες «τρολιές», σχόλια επιθετικά που ο μόνος λόγος της ύπαρξής τους είναι να ενοχλήσουν.
Στον πραγματικό κόσμο τώρα, ανακαλύπτουμε σύνδρομα ακραίας συμπεριφοράς όπως είναι για παράδειγμα το road rage, η ακραία επιθετική συμπεριφορά και αγένεια πολλών οδηγών, η ανικανότητα ενός όλο και μεγαλύτερου ποσοστού ανθρώπων να συζητήσουν με κάποιον που απλά διαφωνεί μαζί τους, η όλο και πιο βαθιά εδραιωμένη άποψη ότι ζούμε μέσα στα κελιά κάποιας βαθιάς συνωμοσίας από την οποία δεν μπορούμε να αποδράσουμε. Οι αρνητικές ειδήσεις αναπαράγονται πολύ πιο γρήγορα από τις θετικές, ένα σκοτεινό πρίσμα δυσπιστίας και αμφισβήτησης απλώνεται παντού και στο συλλογικό ασυνείδητο της ανθρωπότητας εδραιώνεται όλο και πιο πολύ η πεποίθηση ότι όπου να ’ναι έρχεται το τέλος του κόσμου.
Κι όμως, αντικειμενικά μιλώντας, ζούμε πολύ καλύτερα από τους προγόνους μας. Ο παγκόσμιος δείκτης μακροβιότητας ανεβαίνει παγκοσμίως, τα ποσοστά του αναλφαβητισμού και της απόλυτης φτώχειας καταποντίζονται, όλο και περισσότεροι άνθρωποι έχουν πρόσβαση στη γνώση και στην πληροφόρηση και για πρώτη φορά στην ιστορία γίνονται συντονισμένες προσπάθειες για την καταπολέμηση φαινόμενων που απειλούν την επιβίωσή μας.
Τι συμβαίνει, λοιπόν; Γιατί σε περασμένες εποχές όπου η φτώχεια, η ανέχεια ή αμάθεια και η ασθένεια ήταν πολύ πιο διαδομένες, οι κοινωνίες ήταν πιο σταθερές; Από πού πηγάζει όλος αυτός ο θυμός; Θα ’λεγε κανείς ότι υπάρχει κάτι στον τρόπο ζωής μας που υποδαυλίζει αυτό το συναίσθημα., κάτι που μας μετατρέπει σε δυσαρεστημένους και ανυπόμονους εχθρούς των πάντων.
Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα ίσως να κρύβεται στις αλλαγές που έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια στις συλλογικές θεωρήσεις του παγκοσμιοποιημένου πολιτισμού μας. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι καταναλωτικός. Στις πιο προηγμένες χώρες, ζούμε σε περιβάλλοντα που μας υπόσχονται την ικανοποίηση όλων των αναγκών μας με το πάτημα ενός κουμπιού. Μας περικυκλώνουν αμέτρητα προϊόντα που υπόσχονται να βελτιώσουν τη ζωή μας, να την κάνουν πιο άκοπη, να αυξήσουν τον ελεύθερο χρόνο μας και να μας ψυχαγωγήσουν. Πολλά από αυτά, ειδικά εκείνα που στοχεύουν στη διασκέδασή μας, προσφέρονται πλέον σχεδόν δωρεάν. Όλο και περισσότερο, οι κοινωνικές μας δραστηριότητες δεν γίνονται απλά καταναλωτικές αλλά και ναρκισσιστικές. Το τι επιλέγουμε ή μπορούμε, να καταναλώσουμε μας προσδιορίζει πλέον ως άτομα και ως μονάδες σ’ ένα πελώριο και περίπλοκο μηχανισμό που αλλάζει τον τρόπο που θεωρούμε τους εαυτούς μας και μας αξιολογεί με βάση τα καταναλωτικά μας μεγέθη.
Οι παρενέργειες αυτής της τάσης είναι δύο: Καταρχήν αξίες και πρακτικές όπως είναι η αυτοπειθαρχία, η πολύχρονη και κοπιαστική καλλιέργεια των προσωπικών ταλέντων και η εστίαση σε κάποιο στόχο αυτοπραγμάτωσης, που δεν αφορά απαραίτητα τους άλλους, παραγκωνίζονται. Τα πάντα είναι λαμπερές και βραχύβιες εικόνες, θεάματα και αγαθά στιγμιαίας απόλαυσης. Η πνευματικότητα του ανθρώπου, η επιδίωξη της υπαρξιακής του εξέλιξης μέσω της ενασχόλησής του με κάτι που υπερβαίνει τα στενά όρια του εγώ του, θεωρείται αντιπαραγωγική γιατί δεν εξυπηρετεί το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο της άμεσης κατανάλωσης. Έτσι ο σύγχρονος πολίτης δεν εξελίσσεται ως προσωπικότητα. Παραμένει αιώνιο παιδί. Ζει σε ένα διαρκές «τώρα» και ως παιδί έχει επιθυμίες που επιθυμεί να ικανοποιηθούν άμεσα, ενώ ολόκληρος ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από τον μικρό του εαυτό. Θέλει δίχως να προσπαθεί. Απαιτεί δίχως να ανταποδίδει. Δεν θέλει να θυμάται. Προτιμά να διασκεδάζει.
Μια σύντομη ματιά σε διάφορα διαφημιστικά μηνύματα θα σας πείσει: Οι λέξεις «θέλω», «φροντίζουμε για σένα», «πριν από σας για σας», αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Η ναρκισσιστική και παλιμπαιδίστικη αυτή τάση ενισχύεται και υποδαυλίζεται σε μέγιστο βαθμό από τη δομή και το τοπίο της σημερινής κοινωνίας της πληροφορίας. Τα σύγχρονα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης μετατρέπουν τον κάθε χρήστη στον απόλυτο κυρίαρχο, είδωλο και αντικείμενο λατρείας του προσωπικού του μικρόκοσμου. Ο μέσος χρήστης του Facebook, του Instagram και όλων των σχετικών εφαρμογών, έχει τη δυνατότητα να επιλέξει με ποιους θα ανταλλάξει πληροφορίες και από πού θα ενημερωθεί για τα όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Ζει σε μια εικονική σφαίρα απόλυτης,αποδοχής και αυτοϊκανοποίησης. Επίσης, έχει τη δυνατότητα να αναρτήσει ωραιοποιημένες εκδοχές του εαυτού του και να χτίσει ένα ιδανικό προσωπείο και μια εικονική αλλά παραδείσια ζωή, που στόχο της έχει να εντυπωσιάσει τους άλλους. Έτσι, όμως, οι δυσάρεστες αλληλεπιδράσεις με το διαφορετικό εξαλείφονται. Η κριτική ικανότητα αμβλύνεται. Οι ανοχές και η ικανότητα της εποικοδομητικής ανταπόκρισης σε κάτι καινούργιο ατροφούν. Η απόρριψη γίνεται πολύ πιο εύκολη κι επιθυμητή από την δημιουργική αφομοίωση. Οι συζητήσεις μετατρέπονται σε εγωκεντρικούς μονολόγους. Η συλλογικότητα πεθαίνει.
Και το παιδί δεν εξελίσσεται. Δεν προσαρμόζεται. Δεν υπερβαίνει εμπόδια. Δεν δυναμώνει. Κι επειδή δεν εξελίσσεται, κακομαθαίνει. Θυμώνει πολύ εύκολα. Αμφισβητεί τα πάντα, γιατί πιστεύει ότι μπορεί. Φτάνει σε σημείο να απορρίπτει βασικές παραμέτρους της πραγματικότητάς του γιατί του είναι ευχάριστο και ικανοποιεί τον αδηφάγο ναρκισσισμό του. Η πληροφορία που παράγουν οι όμοιοί του, αυτοί οι εκλεκτοί που μοιράζονται τον προσωπικό του μικρόκοσμο, είναι πιο ευχάριστη από την ενδεχομένως δυσνόητη δήλωση κάποιου άγνωστου, άσχετα αν αυτός ο τελευταίος έχει αναλώσει ένα πολύ μεγάλο μέρος της ζωής του στη μελέτη κάποιας επιστήμης.
Έτσι, λοιπόν, η συλλογική πραγματικότητα καταρρέει. Θρυμματίζεται σε μικροσκοπικές ψηφίδες άγνοιας και ανοησίας που κολυμπάνε στον ισοπεδωτικό χυλό μιας ηδονοθηρικής συνύπαρξης που εξαπλώνεται όλο και περισσότερο. Λαμπυρίζει εκθαμβωτικά, ενδεδυμένη με το μανδύα μιας «πολιτικής ορθότητας» σύμφωνα με την οποία μπορεί κανείς να αυτοπροσδιορίζεται όπως ακριβώς θέλει, φτάνει να παραμένει ένας πρόθυμος και χαρούμενος καταναλωτής.
Ο διορατικός Άλιστερ Κράουλυ είχε μιλήσει από τις αρχές ήδη του 20ού αιώνα για την έλευση της εποχής του Ώρου, του παγκόσμιου παιδιού. Φυσικά, αναφερόταν στις δημιουργικές δυνάμεις της ανθρωπότητας που θα απελευθερώνονταν χάρη στην εξάπλωση της γνώσης και της τεχνολογίας και θα αμφισβητούσαν τις σκοταδιστικές και περιοριστικές νοοτροπίες του παρελθόντος. Του είχε περάσει όμως από το μυαλό η σκέψη ότι η εποχή του Ώρου θα μπορούσε να έχει και μια σκοτεινή πλευρά η οποία ήδη διαβρώνει τα θεμέλια του οικοδομήματος του ανθρώπινου πολιτισμού;

Περισσότερα σχετικά άρθρα
Περισσότερα από Eword
Load More In Κοινωνικές Επιστήμες
Comments are closed.

Δείτε επίσης

Η τεχνολογική μαγεία των Βορείων

Του Έρικ Σμυρναίου ~ Ο θρυλικός επιστήμονας και συγγραφέας έργων επιστημονικής φαντασίας A…