~ Χριστίνα Σαββανή, εκδότρια-συγγραφέας ~
Από την αποικιακή Ινδία ως τη σύγχρονη βιομηχανία της ευεξίας, το ίδιο φίδι αλλάζει απλώς δέρμα.
Το φαινόμενο της Κόμπρας είναι από εκείνα τα φαινόμενα που δεν τα συναντάς μόνο στα εγχειρίδια της ιστορίας, αλλά στα ίδια τα πρωτοσέλιδα της ζωής. Το λεγόμενο Cobra Effect είναι ένα απ’ αυτά, ένα παράδειγμα του πώς μια «έξυπνη» λύση μπορεί να καταλήξει σε αυτοϋπονόμευση. Στην αποικιακή Ινδία, οι Βρετανοί αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την πληθώρα φιδιών προσφέροντας χρηματική αμοιβή σε όποιον παρέδιδε μια νεκρή κόμπρα. Για λίγο όλα φάνηκαν λογικά, μέχρι που οι κάτοικοι άρχισαν να εκτρέφουν κόμπρες για να πληρώνονται. Όταν η κυβέρνηση σταμάτησε το πρόγραμμα, οι εκτροφείς άφησαν τα φίδια ελεύθερα και το πρόβλημα γιγαντώθηκε. Έτσι γεννήθηκε ο όρος: το φάρμακο που θρέφει την ασθένεια.
Όλο και πιο συχνά, οι κοινωνίες μας επινοούν μηχανισμούς που υπόσχονται σωτηρία απ’ το ίδιο το χάος που παράγουν. Τα συστήματα αυτοβελτίωσης, τα προγράμματα εργασιακής ισορροπίας, οι εφαρμογές «ευγνωμοσύνης» και οι ψηφιακές νηστείες μετατρέπουν το υπαρξιακό άγχος σε περιουσία. Κάθε νέα μέθοδος εμφανίζεται σαν φίδι που σφίγγει λίγο περισσότερο, στο όνομα της λύτρωσης. Ο άνθρωπος, αιχμάλωτος της ίδιας του της επιθυμίας για έλεγχο, μαθαίνει να αγοράζει τις αλυσίδες του σε δόσεις, με ειδοποιήσεις και καθοδηγούμενη αναπνοή.
Αν κοιτάξουμε γύρω μας, ο μηχανισμός αυτός δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει αλλάξει πρόσωπο. Η βιομηχανία της ευεξίας, για παράδειγμα, υπόσχεται λύτρωση από το άγχος μέσω της ίδιας εμπορικής μηχανής που το παράγει. Μας προτείνει εφαρμογές διαλογισμού που ειδοποιούν κάθε λίγα λεπτά, προγράμματα «αποσύνδεσης» που απαιτούν συνεχή σύνδεση, ήχους δάσους που έπαψε να υπάρχει. Καλλιεργεί την ανησυχία για να πουλήσει ηρεμία, δημιουργεί το έλλειμμα για να εμπορευθεί τη συμπλήρωσή του.
Το φαινόμενο της Κόμπρας και η ψευδαίσθηση του ελέγχου
Το Cobra Effect δεν είναι απλώς μια παλιά αποικιακή ιστορία, είναι η αθέατη μηχανή πίσω από κάθε σύστημα που αναπαράγει τον εαυτό του μέσω της βλάβης που υποτίθεται θεραπεύει. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να απαλλαγούμε από το άγχος, τη φθορά, την αβεβαιότητα με τα εργαλεία που εκείνο το ίδιο το σύστημα μας προσφέρει, τόσο πιο βαθιά γλιστράμε μέσα στην πλάνη του.
Κάθε φορά που νομίζουμε πως απαλλασσόμαστε, το φίδι απλώς αλλάζει δέρμα. Και μένει να δούμε αν θα συνεχίσουμε να του προσφέρουμε αμοιβή, ή αν θα μάθουμε επιτέλους να μην ψάχνουμε θεραπεία μέσα στην ίδια την ασθένεια.
Το φαινόμενο της Κόμπρας δεν είναι απλώς μια ιστορία της Ινδίας, αλλά ο καθρέφτης ενός κόσμου που προσπαθεί να γιατρέψει τον εαυτό του με το ίδιο του το δηλητήριο.
– Για μια πιο εκτεταμένη προσέγγιση των μηχανισμών αυταπάτης, βλ. το βιβλίο
Η Ρωγμή της Πραγματικότητας, Τεχνικές Επέμβασης στη Μορφοδιάταξη, εκδόσεις Locus-7
– Πάντως, το ερώτημα της αρετής και της ανθρώπινης επιλογής επιστρέφει διαρκώς με διαφορετικές μορφές. Δες και το άρθρο Η Έννοια της Ηθικής Αριστείας και ο Τρόπος Κατάκτησής της